કોઈએ ન બનાવેલું શહેર (અને છતાં સોસાયટીની આંટી માને છે કે બધું એ જ ચલાવે છે)

**Gujarati Title:** કોઈએ ન બનાવેલું શહેર (અને છતાં સોસાયટીની આંટી માને છે કે બધું એ જ ચલાવે છે)

---

ન્યૂયોર્કમાં આજે ૮૦ લાખ માણસો લંચ કરશે. કોઈ ઓફિસમાં બેઠેલા સાહેબે નક્કી નથી કર્યું કે કેટલા બેગલ બનાવવા, કેટલું લેટસ કેલિફોર્નિયાથી મંગાવવું, કયો ફૂડ ટ્રક ક્યાં ઊભો રાખવો. છતાં બધાનું પેટ ભરાઈ જાય છે. ભાઈ, આ ચમત્કાર છે. પણ આપણા દેશમાં આવી વાત કરો તો તરત કોઈ કહેશે — "એટલે જ તો અમેરિકા આગળ છે, અહીં તો કંઈ સિસ્ટમ જ નથી."

મજાની વાત એ છે કે જે માણસ આ બોલે છે, એ જ માણસ સવારે કોઈ પણ સરકારી ઓફિસ વગર ચા ની કીટલી પર ઊભો રહીને ચા પીએ છે, કટિંગના પાંચ રૂપિયા ચૂકવે છે, છાપું વાંચે છે, અને નીકળી જાય છે. કોઈએ પ્લાન કર્યું હતું? ના. કોઈ કમિટી બેઠી હતી કે "ભાઈ, આજે કેટલા લોકો ચા પીશે"? ના. છતાં ચા મળી, દૂધ ઓછું ન પડ્યું, ખાંડ ખૂટી નહીં.

આને કહેવાય *spontaneous order* — એટલે કે જાતે ગોઠવાયેલી વ્યવસ્થા. હાયેક નામના એક ડોસાએ આ વાત લખી હતી, પણ આપણા દાદાઓ આ વાત હજારો વર્ષોથી જીવી ગયા. શાકમાર્કેટમાં જાવ. કોઈ "Chief Vegetable Officer" નથી. છતાં રીંગણ, ભીંડા, ગવાર, કોથમીર — બધું મળે છે. ભાવ પણ લગભગ સરખા. કોણે નક્કી કર્યા? કોઈએ નહીં. અને બધાએ.

પણ ભારતીય મગજ આ પચાવી શકતું નથી. આપણને એમ લાગે છે કે જો કોઈ "ઉપરથી" ન કહે, તો કંઈ ન થાય. એટલે જ આપણી સોસાયટીમાં એક આંટી હોય છે જે માને છે કે લિફ્ટ, પાણી, કૂતરા, બાળકો, અને પાડોશીના લગ્ન — બધાનું મેનેજમેન્ટ એમના હાથમાં છે. એ આંટી ન હોય તો સોસાયટી તૂટી પડે, એવું એમને લાગે છે. હકીકતમાં એ આંટી ન હોય તો સોસાયટી વધારે શાંતિથી ચાલે. પણ આ સત્ય બોલવાની હિંમત કોને છે?

ભાષાનું પણ એવું જ છે. ગુજરાતી ભાષા કોણે બનાવી? કોઈએ નહીં. કોઈ સમિતિ બેસીને નહોતું નક્કી કર્યું કે "ચાલો, 'જમવા બેસો' એમ બોલીશું, 'ભોજન ગ્રહણ કરો' નહીં." છતાં ભાષા ચાલે છે, બદલાય છે, જીવે છે. પણ આજે કોઈ છોકરો "literally" શબ્દ વાપરે તો કાકા ગુસ્સે થઈ જાય — "ભાષા બગડી રહી છે!" અરે કાકા, ભાષા તો બગડતી રહે છે, સુધરતી રહે છે, જીવતી રહે છે. તમે જે "શુદ્ધ" ગુજરાતી બોલો છો એ પણ સંસ્કૃતવાળાઓ માટે "બગડેલી" ભાષા જ હતી.

હવે અસલી વિરોધાભાસ સાંભળો. આપણે જે દેશમાં રહીએ છીએ ત્યાં બસસ્ટેન્ડ પર લાઇન જાતે બને છે — એને કહેવાય spontaneous order. પણ એ જ માણસ ઓફિસ પહોંચીને કહેશે, "આપણા દેશમાં શિસ્ત નથી." ભાઈ, જે લાઇનમાં તું હમણાં ઊભો હતો એ કોણે બનાવી? ઈશ્વરે? ના, તેં અને બીજા દસ માણસોએ સાથે મળીને બનાવી. અને એ જ માણસ રેલવે ક્રોસિંગ પર ગાડી આડી મૂકીને જામ કરશે, અને પછી કહેશે, "સરકાર કંઈ કરતી નથી."

સત્ય આ છે: spontaneous order એટલે અરાજકતા નહીં. એનો અર્થ એ કે નિયમો છે — પણ એ નિયમો કોઈ સાહેબના ટેબલ પરથી નથી આવતા. એ આવે છે વિશ્વાસથી, વ્યવહારથી, શાખથી, અને "લોકો શું કહેશે"ના ડરથી. ગુજરાતી વેપારી શાખ પર કરોડોનો ધંધો કરે છે. કોઈ કોન્ટ્રાક્ટ નહીં, કોઈ વકીલ નહીં, ફક્ત "મેં કહ્યું છે ને" — બસ. આ સિસ્ટમ સરકાર કરતાં વધારે મજબૂત છે. પણ આપણે એને "સિસ્ટમ" ગણતા જ નથી, કારણ કે એમાં સ્ટેમ્પ પેપર નથી.

છેલ્લે એક વાત. જે માણસ માને છે કે "બધું મારે જ સંભાળવું પડે છે" — એ માણસ ખરેખર બહુ ઓછું સંભાળતો હોય છે. દુનિયા એના વગર પણ ચાલે છે. ફક્ત એને ખબર નથી. અને કદાચ એને ખબર ન પડે એમાં જ દુનિયાની શાંતિ છે.

---

### 🤔 Real but Weird Facts:

- **મુંબઈના ડબ્બાવાળાઓ** રોજ ૨ લાખ ટિફિન પહોંચાડે છે, ૬૦ લાખ ભૂલમાંથી ફક્ત ૧ ભૂલ થાય છે — અને એમાંથી મોટાભાગના અભણ છે. હાર્વર્ડે એમનો અભ્યાસ કર્યો છે. કોઈ સોફ્ટવેર નહીં, કોઈ GPS નહીં — ફક્ત રંગીન કોડ અને શાખ.

- **અંગ્રેજી ભાષામાં** દર બે કલાકે એક નવો શબ્દ ઉમેરાય છે, અને કોઈ "ભાષા મંત્રાલય" એને મંજૂરી નથી આપતું. છતાં દુનિયા આખી એ બોલે છે.

- **સુરતનો હીરાબજાર** રોજ હજારો કરોડનો વેપાર ફક્ત "આંગડિયા" પદ્ધતિ પર કરે છે — કાગળ વગર, બેન્ક વગર, ઘણીવાર રસીદ વગર. દુનિયાની સૌથી મોટી બેન્કોને પણ આટલો વિશ્વાસ નથી મળતો.

---

# Parag Ratanpara

*If you like it, please share it.*

#SpontaneousOrder #SocialCommentary #IndianSociety #ChandrakantBakshi #સ્વયંવ્યવસ્થા #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજદર્શન #પરાગરતનપરા