મૂડીવાદનો મહાભારત અથવા દસ મિલિયનનું સાતસો ચાલીસ કેવી રીતે થાય?

# મૂડીવાદનો મહાભારત અથવા દસ મિલિયનનું સાતસો ચાલીસ કેવી રીતે થાય?

અમેરિકા એક વિચિત્ર દેશ છે. ત્યાં માણસો કામ નથી કરતા, પૈસા કામ કરે છે. અને પૈસા પણ એવા કામ કરે છે કે જોઈને ગુજરાતી વાણિયાને પણ શરમ આવે. આપણે ત્યાં કોઈ વાણિયો દુકાન ખરીદે તો પહેલા ગાદી તકિયો જુએ, પછી તિજોરી જુએ, પછી દુકાનની આબરૂ જુએ. અમેરિકામાં એવું નથી. ત્યાં દુકાન ખરીદીને તરત જ તિજોરી કાઢીને વેચી દે, પછી ગાદી વેચે, પછી તકિયો વેચે, અને છેલ્લે દુકાનનું પાટિયું પણ વેચીને ચાલ્યા જાય. આને કહેવાય છે 'પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી'. ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરવો મુશ્કેલ છે કારણ કે આપણી ભાષામાં આવી કળા માટે શબ્દ જ નથી.

૧૯૮૬માં એક કંપનીએ - નામ લેવાની જરૂર નથી, કારણ કે આવી કંપનીઓ દર બીજા મહિને નામ બદલે છે - એક ભાડે-ગાડી આપનારી કંપની ખરીદી. દસ મિલિયન ડોલર મૂક્યા. ચૌદ મહિના પછી સાતસો ચાલીસ મિલિયન લઈને ચાલ્યા ગયા. આ ગણિત સમજવા માટે IIT નહીં, કસાઈખાનાનો અનુભવ જોઈએ. કારણ કે એ લોકોએ જે કર્યું એ વેપાર નહોતો, એ શસ્ત્રક્રિયા હતી. બકરું જીવતું હતું ત્યારે ખરીદ્યું, ચામડું અલગ વેચ્યું, માંસ અલગ વેચ્યું, હાડકાં અલગ વેચ્યાં, અને છેલ્લે જે બચ્યું એ 'કર્મચારીઓની માલિકીની યોજના' નામના નવા ગ્રાહકને પધરાવી દીધું. કર્મચારીઓ ખુશ કે કંપની અમારી થઈ. ગ્રાહક ખુશ કે ગાડી મળી. વેચનાર ખુશ કે પૈસા મળ્યા. ખરીદનાર ખુશ કે ધંધો મળ્યો. બધા ખુશ. આ મૂડીવાદની અદ્ભુત વાત છે - એમાં કોઈ દુઃખી થતું નથી, ફક્ત દેવું વધે છે.

હવે આ સોદામાં એક બીજી કંપની હતી - જે આ ગાડી-કંપની વેચી રહી હતી. એમને ઉતાવળ હતી. ઉતાવળ એ મૂડીવાદનું સૌથી મોંઘું ઝવેરાત છે. જેની પાસે સમય છે એને ચારસો મિલિયન મળે, જેની પાસે સમય નથી એને અઢીસો મિલિયન મળે. દોઢસો મિલિયનનો ફરક ફક્ત ઘડિયાળના કાંટામાં છે. ગુજરાતી કહેવત છે - 'ઉતાવળે આંબા ન પાકે'. અમેરિકન સુધારેલી આવૃત્તિ છે - 'ઉતાવળે આંબા સસ્તા મળે, અને જે ખરીદે એ અબજપતિ થાય'. કહેવતો પણ હવે ડોલરમાં છપાય છે.

સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે છ મહિનામાં જ ખરીદનારે યુરોપવાળો ભાગ વેચી દીધો, ગાડીઓનો કાફલો વેચી દીધો, અને જેટલા પૈસા રોક્યા હતા એ લગભગ બધા પાછા મેળવી લીધા. એટલે કે બાકીનો ધંધો મફતમાં. મફતના ધંધાને પછી અઢાર ગણા ભાવે વેચવો એ કળા છે. ગુજરાતમાં કોઈ વાણિયો આવું કરે તો એને 'ચાલાક' કહે. અમેરિકામાં કરે તો 'વિઝનરી' કહે. ભાષાનો તફાવત જ આખી સંસ્કૃતિનો તફાવત છે. આપણે ત્યાં ગીતામાં લખ્યું છે - 'કર્મ કરો, ફળની અપેક્ષા ન રાખો'. અમેરિકામાં સુધારો થયો છે - 'કર્મ બીજા પાસે કરાવો, ફળ પોતે ખાઓ, અને છાલ કર્મચારીઓને આપો'.

અને છેલ્લે વાત કર્મચારીઓની યોજનાની. આ યોજનામાં સરકાર કરવેરામાં છૂટ આપે છે. એટલે કે જે લોકો કંપની ખરીદે છે એ વધારે દેવું લઈ શકે અને વધારે ભાવ આપી શકે. સરકાર ખુશ કે કર્મચારીઓને માલિક બનાવ્યા. વેચનાર ખુશ કે ભાવ વધુ મળ્યો. દેવું કોણે ચૂકવવાનું? કર્મચારીઓએ. આવનારા વર્ષોમાં. પોતાના પગારમાંથી. આને કહેવાય છે 'સહભાગી મૂડીવાદ'. ગુજરાતીમાં આનો સાચો અનુવાદ છે - 'તું ખરીદ, હું વેચું, દેવું તારું, નફો મારો'. શેક્સપિયરે લખ્યું હતું કે 'નામમાં શું છે?' - એણે ક્યારેય અમેરિકન નાણાકીય બજાર જોયું નહોતું. નામમાં જ બધું છે. 'લૂંટ' કહો તો જેલ થાય, 'લિવરેજ્ડ બાયઆઉટ' કહો તો હાર્વર્ડમાં ભણાવાય.

આ આખા ઇતિહાસમાંથી એક જ બોધ મળે છે - ધંધો કરવો હોય તો ધંધો ન કરો. બીજાનો ધંધો ખરીદો, તોડો, વેચો. અને પછી કોઈ ગુજરાતી સામયિકમાં લેખ લખાવો કે 'મેં કઈ રીતે સફળતા મેળવી'. લેખ વાંચીને લોકો પ્રેરણા લેશે. પ્રેરણા લઈને નોકરી છોડશે. નોકરી છોડીને ધંધો શરૂ કરશે. ધંધો શરૂ કરીને ખોટ કરશે. ખોટ કરીને તમારા જેવા કોઈને કંપની વેચશે. ચક્ર ચાલુ રહેશે. મૂડીવાદ આ જ છે - એક એવી રમત જેમાં હારેલો માણસ પણ એવું માને છે કે એ ઇતિહાસનો ભાગ બન્યો.

— પરાગ રતનપરા