— પરાગ રતનપરા

**— પરાગ રતનપરા**

---

એક સમય હતો જ્યારે ભારતીય માણસ ધૂળમાં રમતો, માટીમાં સૂતો, ગાયના છાણથી આંગણું લીંપતો — અને જીવતો. હવે એ જ માણસનો દીકરો એર-કન્ડિશન્ડ ઓફિસમાં બેઠો બેઠો 'ડસ્ટ એલર્જી'થી પીડાય છે. આ પ્રગતિ છે. આ વિકાસ છે. આ એલર્જી છે.

એલર્જી એ રોગ નથી. એલર્જી એ સંસ્કૃતિનું લક્ષણ છે. જે સંસ્કૃતિ પોતાની જમીનથી, પોતાના અન્નથી, પોતાના વાતાવરણથી છૂટી પડે — એ છીંકે. આ છીંક જૈવિક નથી, સાંસ્કૃતિક છે.

**એક**

આંકડા જુઓ. છેલ્લાં વીસ વર્ષમાં ભારતમાં એલર્જીના કેસ ત્રણસો ટકા વધ્યા છે. ત્રણસો ટકા! દિલ્હીમાં દર ત્રીજું બાળક અસ્થમેટિક છે. બેંગલુરુમાં ત્વચાની એલર્જી એક મહામારી બની ગઈ છે. મુંબઈમાં લોકો પરાગરજથી ડરે છે — પરાગરજ! જે ફૂલનો સંદેશો છે, જે પ્રકૃતિની પ્રેમભાષા છે, એનાથી માણસ ભાગે છે.

કારણ? કારણ એ છે કે આપણે 'હાઇજીન હાઇપોથિસિસ'ના ભોગ બન્યા છીએ. આ સિદ્ધાંત કહે છે: જે સમાજ વધુ પડતો સ્વચ્છ થાય, એનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર મૂર્ખ બને. ઈમ્યુન સિસ્ટમ એક સૈનિક છે. જો એને લડવા માટે દુશ્મન ન મળે, તો એ પોતાના જ શરીર સામે લડે છે. પરાગરજને દુશ્મન માને છે. દૂધને ઝેર ગણે છે. ઘઉંથી ગભરાય છે. આ ભ્રમિત સૈનિકનું નામ છે — એલર્જી.

ભારતમાં આ ખાસ કરીને રસપ્રદ છે. અહીં બે ભારત છે — એક ભારત હજી માટીનાં ઘરમાં રહે છે, ગાયનું કાચું દૂધ પીએ છે, બાજરીનો રોટલો ખાય છે, અને એને કોઈ એલર્જી નથી. બીજું ભારત ગુરગાંવના ફ્લેટમાં રહે છે, ઓર્ગેનિક ક્વિનોઆ ખાય છે, HEPA ફિલ્ટર ચલાવે છે — અને બાર મહિના છીંકે છે. પહેલું ભારત ગરીબ છે. બીજું ભારત એલર્જિક છે. ગરીબી એક રોગ છે, પણ એલર્જીથી બચાવે છે — આ ઈશ્વરનો વ્યંગ છે.

**બે**

ખાવાની વાત કરીએ. આપણી દાદીઓ હળદરવાળું દૂધ પીવડાવતી. આજે એને 'ગોલ્ડન લેટે' કહીને સ્ટારબક્સ ચારસો રૂપિયામાં વેચે છે. પણ દાદીની હળદર એલર્જી ન થવા દેતી, અને સ્ટારબક્સનું ગોલ્ડન લેટે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જાય છે — ત્યાં એલર્જી ઓછી નથી થતી, ફોલોઅર્સ વધે છે.

ભારતીય ખાદ્ય પ્રણાલી ઋતુ પ્રમાણે ચાલતી. ઉનાળામાં કેરી, ચોમાસામાં મેથી, શિયાળામાં ઊંધિયું. દરેક ઋતુનો ખોરાક શરીરને એ ઋતુ સાથે જોડતો. હવે? હવે બારેમાસ સ્ટ્રોબેરી મળે છે — ન્યુઝીલેન્ડથી આવેલી, પ્લાસ્ટિકમાં વીંટાળેલી, રેફ્રિજરેટેડ. તમે ઋતુ સાથેનો સંબંધ તોડ્યો, તો શરીર ઋતુને ઓળખતું બંધ થયું. એલર્જી એ શરીરનો 'identity crisis' છે.

અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ! ભગવાને ઘઉં બનાવ્યા. માણસે મેંદો બનાવ્યો. ભગવાને શેરડી બનાવી. માણસે રિફાઈન્ડ ખાંડ બનાવી. ભગવાને તલ બનાવ્યા. માણસે રિફાઈન્ડ તેલ બનાવ્યું. દરેક 'રિફાઈનિંગ'માં પ્રકૃતિ ઓછી થતી ગઈ, અને કેમિકલ વધતું ગયું. શરીર કેમિકલને ઓળખતું નથી — એલર્જી એ શરીરની ના છે. શરીર 'ના' કહે છે, અને આપણે ડૉક્ટર પાસે જઈને એન્ટિહિસ્ટામિન લઈએ છીએ. એટલે કે — શરીરની 'ના'ને આપણે ગોળીથી ચૂપ કરીએ છીએ.

**ત્રણ**

પ્રદૂષણ. આ વિષય પર બોલવું એ દિલ્હીમાં શ્વાસ લેવા જેવું છે — જોખમી પણ અનિવાર્ય. ભારતનાં ટોચનાં વીસ શહેરોમાંથી ચૌદ WHO ની 'સૌથી પ્રદૂષિત' યાદીમાં છે. આપણે ગર્વ કરીએ છીએ કે ભારત વિશ્વગુરુ છે — હા, પ્રદૂષણમાં ચોક્કસ. પરાળ બળે છે, ફેક્ટરીઓ ઝેર ઓકે છે, ગાડીઓનો ધુમાડો ફેફસાંમાં ઘૂસે છે — અને પછી ડૉક્ટર કહે છે: "તમને એલર્જિક રાઇનાઇટિસ છે." રાઇનાઇટિસ! કેવો સુંદર શબ્દ. જાણે કોઈ ઈટાલિયન ઓપેરા. પણ વાસ્તવમાં, આ નાકમાંથી પાણી વહેવાનો ઉચ્ચારણ છે.

**ચાર**

હવે ઉકેલ. ઉકેલ એ છે જે આપણે જાણીએ છીએ, પણ કરતા નથી. આયુર્વેદ કહે છે: દિનચર્યા, ઋતુચર્યા, સાત્ત્વિક આહાર. નાકમાં ઘી નાખો — નસ્ય. હળદર-મધ ખાઓ. તુલસી ચાવો. પ્રાણાયામ કરો — ખાસ કરીને અનુલોમ-વિલોમ. આ બધું વાંચીને આધુનિક ભારતીય હસે છે. એ જ ભારતીય, જે રાત્રે બે વાગે પિઝ્ઝા ખાય છે, સવારે છ વાગે છીંકે છે, અને આઠ વાગે ENT સ્પેશિયાલિસ્ટ પાસે બેસીને "ડૉક્ટર, કંઈ કુદરતી ઉપાય છે?" એવું પૂછે છે.

ઉકેલ સાદો છે: પ્રકૃતિ પાસે પાછા જાઓ. માટીમાં રમો. ઋતુનું ખાઓ. પ્રોસેસ્ડ છોડો. બારી ખોલો. રસોડામાં દાદીનો મસાલો વાપરો — જીરું, ધાણા, અજમો, હિંગ — આ બધા anti-inflammatory છે. આ ફાર્મસી નથી, રસોડું છે — પણ રસોડું ફાર્મસી કરતાં જૂનું છે, અને વધુ બુદ્ધિમાન છે.

**પાંચ**

અને હવે — જે કોઈ નહીં બોલે, તે હું બોલું.

એલર્જીનું એક ગૂઢ (occult) પાસું છે, જેને વિજ્ઞાન ફગાવશે, પણ અનુભવ સ્વીકારશે.

યોગશાસ્ત્ર કહે છે: શરીર પંચકોશનું બનેલું છે — અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય, આનંદમય. એલર્જી અન્નમય કોશમાં દેખાય છે, પણ એનું મૂળ મનોમય કોશમાં છે. ભય. અસ્વીકાર. "આ મને નહીં ફાવે" — આ માન્યતા મનમાં જન્મે છે, અને શરીરમાં છીંક બનીને પ્રગટ થાય છે.

વિચાર કરો: એલર્જી શું છે? 'rejection' છે. શરીર કોઈ વસ્તુને reject કરે છે. હવે, જે માણસ માનસિક રીતે પણ ઘણું reject કરતો હોય — લોકોને, પરિસ્થિતિને, પોતાના અતીતને, પોતાની ઓળખને — એનું શરીર પણ reject કરવાનું શીખી જાય છે. ત્વચા reject કરે — ખરજવું. નાક reject કરે — રાઇનાઇટિસ. ફેફસાં reject કરે — અસ્થમા. આંતરડું reject કરે — ફૂડ એલર્જી.

જ્યોતિષની ભાષામાં કહું, તો ચંદ્ર (મન) અને શનિ (ભય) ની યુતિ કે દ્રષ્ટિ એલર્જીનું ગ્રહયોગ-કારણ હોઈ શકે. ચંદ્ર દુર્બળ હોય, રાહુ-કેતુ ષષ્ઠ ભાવમાં હોય — ત્યારે શરીર વિચિત્ર reaction આપે. આ વાત 'unscientific' છે? કદાચ. પણ વિજ્ઞાન પણ હજી 'placebo effect' ને સમજાવી શક્યું નથી. જે વિજ્ઞાન placebo ન સમજાવી શકે, એ વિજ્ઞાન ચંદ્ર-શનિ ને ફગાવે — આ હાસ્યાસ્પદ છે.

થિયૉસોફી અને ભારતીય તંત્ર બંને કહે છે: માણસનું 'ઈથરિક બૉડી' — સૂક્ષ્મ શરીર — જ્યારે નબળું પડે, ત્યારે બાહ્ય energies શરીરમાં ઘૂસે અને વિચિત્ર લક્ષણો પેદા કરે. ધ્યાન (meditation) ઈથરિક બૉડીને મજબૂત કરે. મંત્ર — ખાસ કરીને 'ૐ' નો ઉચ્ચાર — nasal passage નું resonance બદલે છે. આ વાત હાસ્યાસ્પદ લાગે? ગૂગલ કરો: 'humming and sinusitis research.' Karolinska Institute ના અભ્યાસમાં સાબિત થયું છે કે humming — ગુંજારવ — sinuses માં nitric oxide વધારે છે, જે anti-bacterial અને anti-inflammatory છે. 'ૐ' નો ઉચ્ચાર humming જ છે. ઋષિઓ જાણતા હતા. આપણે ભૂલી ગયા.

**છ**

અંતે, એક વાત.

એલર્જી એ આધુનિક માણસનો શાપ છે — એ માણસનો, જેણે પ્રકૃતિ સાથેનો કરાર તોડ્યો. જે હવા પીવાની હતી, એ ઝેરી કરી. જે ખોરાક ખાવાનો હતો, એ plastic માં wrap કર્યો. જે માટીમાં રમવાનું હતું, એને sanitize કર્યું. જે તડકો લેવાનો હતો, એનાથી SPF 50 લગાવીને ભાગ્યા.

અને પછી પ્રકૃતિએ કહ્યું: "ભાઈ, તું મને ઓળખતો નથી? ઠીક છે. હવે હું તને છીંક દ્વારા યાદ કરાવીશ."

એલર્જી એ પ્રકૃતિનો ગુસ્સો નથી. એલર્જી એ પ્રકૃતિની યાદ છે. એ કહે છે: પાછો આવ. માટી પર ચાલ. તડકો લે. ઋતુનું ખા. શ્વાસ લે — ધીમો, ઊંડો, સભાન.

જે દિવસે માણસ આ સમજશે, એ દિવસે એન્ટિહિસ્ટામિનની ગોળી ડસ્ટબિનમાં જશે. અને છીંક? છીંક રહેશે — પણ એ એલર્જીની નહીં, આનંદની હશે.

---

*— પરાગ રતનપરા*