પેટ ભરાય છે, ખાલીપો નહીં

**પેટ ભરાય છે, ખાલીપો નહીં**
*(You Can Fill the Stomach, Not the Emptiness)*

— પરાગ રતનપરા

એક માણસ છે. વધારે ખાય છે. ઘરવાળા કહે છે, ડૉક્ટર કહે છે, અરીસો કહે છે. એક દિવસ એ મંદિરે જાય છે અને મહારાજ સામે હાથ જોડીને પ્રતિજ્ઞા લે છે: હવેથી દિવસમાં એક જ વાર જમીશ.

પ્રતિજ્ઞા લેવાઈ ગઈ. ફોટો પડી ગયો. વોટ્સએપ સ્ટેટસ મુકાઈ ગયું. અને બીજા દિવસથી ચમત્કાર શરૂ થયો.

હવે એ માણસ દિવસમાં એક વાર જમે છે, પણ એ એક વારમાં ત્રણ જણનું જમે છે. બાકીના તેવીસ કલાક? ભૂખ્યો. અને ભૂખ્યો માણસ શું વિચારે? રોટલી. દાળ. ઘી. કઢી. ઢોકળાં. ઓફિસમાં ફાઇલ સામે બેઠો છે ને મગજમાં થાળી ફરે છે. પહેલાં એ ખાતો હતો, હવે એ ખાવાનું જીવે છે. ચોવીસ કલાક એક જ વિષય. પ્રતિજ્ઞા પહેલાં એ ખાઉધરો હતો, પ્રતિજ્ઞા પછી ખાવાનો ભક્ત થઈ ગયો.

આને આપણે 'સંયમ' કહીએ છીએ.

આ દેશમાં હજારો સાધુ-સંન્યાસી આવી રીતે જીવે છે. ત્યાગનું જીવન, અને ત્યાગનો એકમાત્ર વિષય — ભોજન. ક્યારે ખાવું, શું ખાવું, કોના હાથનું ખાવું, કઈ દિશામાં બેસીને ખાવું, કઈ તિથિએ ન ખાવું, ન ખાવાના દિવસે શું ખાવું. વિવેકાનંદે સો વરસ પહેલાં કહી દીધું હતું: ભારતનો ધર્મ રસોડામાં ઘૂસી ગયો છે, આપણો ભગવાન તપેલી છે. સો વરસ થયાં. તપેલી હજી ત્યાં જ છે, ફક્ત નોન-સ્ટીક થઈ ગઈ.

આપણને એકાદશી છે. એકાદશીએ ઉપવાસ છે. ઉપવાસમાં ફરાળ છે. ફરાળમાં સાબુદાણાની ખીચડી, બટાકાની કાતરી, રાજગરાના પૂડલા, મોરૈયો, શીંગની ચિક્કી, અને ઉપરથી કેળાં. ઉપવાસના દિવસે ઘરમાં જેટલી કઢાઈ ચઢે છે એટલી લગનમાં નથી ચઢતી. અન્નનો ત્યાગ કરવા આખો દિવસ અન્નનું આયોજન. આ ઉપવાસ નથી, આ મેનૂ બદલવાનો તહેવાર છે.

હવે દારૂનું જુઓ. બરાબર એ જ વાત. એક માણસ પીએ છે. ઘર એને છોડાવવા મથે છે — બાધા લેવડાવે છે, બાળકના સોગંદ ખવડાવે છે, સગાંવહાલાં સામે શરમ અપાવે છે. અને એ માણસ પોતે પણ છોડવા માંગે છે, સાચે જ માંગે છે. પણ કોઈ એને એક સવાલ પૂછતું નથી, અને એ પોતે પણ પોતાને પૂછતો નથી: મારે બેહોશીની જરૂર કેમ છે? સાંજ પડે ને હું મારાથી જ ભાગું છું — એ શું છે જેનાથી ભાગું છું?

કંઈક છે જે એ યાદ કરવા નથી માંગતો. દારૂ રોગ નથી, દારૂ પાટો છે. પાટો ખેંચી લો, ઘા ત્યાં જ છે. ઉપરથી દબાવો એટલે નીચેની નદી પૂર બનીને આવે. એટલે જ ત્રણ મહિના છોડેલો માણસ ચોથા મહિને બમણું પીએ છે, અને ઘરવાળા કહે છે — 'સંગત ખરાબ છે.'

અમેરિકા આ રોગનો વિશ્વગુરુ છે. ત્યાં ખાવાનું અઢળક છે અને અંદર ખાલી. બહાર બફે, અંદર ખાડો. અને ખાડામાં જે હાથમાં આવે એ નાખવાનું — બર્ગર, પિઝા, ડોનટ. પછી નવા વરસનો સંકલ્પ. ડાયેટ. સાત દિવસ સલાડ. આઠમા દિવસે માણસ ખાવા પર એવી રીતે તૂટી પડે છે જાણે ખાવાએ એનું કંઈક બગાડ્યું હોય. ઉતાર્યા હતા બે કિલો, ચઢ્યા ચાર. પછી ફરી ડાયેટ, ફરી બદલો. આખી જિંદગી પોતાના પેટ સાથે વેર.

અને દુનિયા જુઓ. એક બાજુ લોકો ખાઈ-ખાઈને મરે છે, બીજી બાજુ ભૂખે મરે છે. એક જ ગ્રહ પર, એક જ સમયે. જે વધારે ખાય છે એની પાસે ડાયેટિશિયન છે, જે નથી ખાતો એની પાસે કંઈ નથી. પ્રેમ વગરની દુનિયાનું આ ગાંડપણ છે. ડાયેટ ચાર્ટ આનો ઇલાજ નથી, કારણ કે રોગ પ્લેટમાં નથી, રોગ છાતીમાં છે.

હવે એક વિચિત્ર વાત. ધ્યાનમાં બેસનારા લોકોને પણ આ જ અનુભવ થાય છે. ધ્યાન પછી અંદર જગ્યા થાય છે — એ જ ખાલીપણું, પણ આ વખતે ડરામણું નથી, ખુલ્લું છે. અને માણસનું મન એટલું ટેવાયેલું છે કે જગ્યા દેખાય એટલે ભરવા દોડે. ખાવાથી, ખરીદીથી, બાળક જણવાથી, નવા સંબંધથી, કંઈક પણ. સૌથી સહેલો ડૂચો છે ખાવાનું. રસોડું હંમેશાં ધ્યાનખંડની બાજુમાં જ હોય છે.

અને ખાવાનું એક બીજું કામ પણ કરે છે: ઊંઘ લાવે છે. લગ્નના જમણવાર પછી માણસ ખુરશીમાં જ ઢળી પડે એ મહેમાનગતિનું ફળ નથી, પેટ મગજને બંધ કરી રહ્યું છે. ભરેલું પેટ જાગૃતિનું દુશ્મન છે. એટલે જ દરેક ધર્મે ધ્યાન પહેલાં અને પછી ઉપવાસને વખાણ્યો — પુણ્ય માટે નહીં, પણ એટલા માટે કે ધ્યાનમાં જે થોડું જાગ્યું એને પેટમાં જ દફનાવી ન દેવાય. અને આપણે એ ઉપવાસને પણ ફરાળનો તહેવાર બનાવી નાખ્યો.

તો સાર શું? સાર એ કે ખાલીપો પેટમાં નથી, પેટમાં દેખાય છે. એને ઉપરથી ભરવાનો પ્રયત્ન એટલે તૂટેલી ડોલમાં પાણી. એ બીજા છેડેથી ભરાય છે — પ્રેમથી, ધ્યાનથી, પોતાની સાથે બેસી શકવાની હિંમતથી. જે માણસ પોતાની સાથે દસ મિનિટ ચૂપ બેસી શકે, એને દસ રોટલીની જરૂર નથી પડતી.

પણ એ અઘરું છે. ડાયેટ ચાર્ટ સહેલો છે. મંદિરની બાધા સહેલી છે. અને એટલે આપણે વરસોવરસ પેટ પર કામ કરીએ છીએ, અને ખાડો જેમનો તેમ.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો:**

• વિવેકાનંદે ખરેખર લખ્યું હતું: "આપણો ધર્મ રસોડામાં છે, આપણો ભગવાન રાંધવાનું વાસણ છે, અને આપણો ધર્મ છે — મને અડશો નહીં, હું પવિત્ર છું."

• 2016 પછી દુનિયામાં પહેલી વાર ઓછા વજનવાળા કરતાં વધુ વજનવાળા લોકો વધી ગયા. આજે એક અબજથી વધુ લોકો મેદસ્વિતા સાથે જીવે છે.

• ભારતમાં NFHS-5 મુજબ લગભગ દર ચારમાંથી એક પુખ્ત વ્યક્તિ વધુ વજનવાળી છે, અને એ જ દેશમાં પાંચ વર્ષથી નાનાં દર ત્રણમાંથી એક બાળક કુપોષણથી ઠીંગણું છે. બંને આંકડા એક જ સર્વેમાં, એક જ પાના પર.

— પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Overeating #Mindfulness #EmptinessWithin #FoodAndSpirit #રસોડાનોધર્મ #ઉપવાસ #ખાલીપો #ધ્યાન