સમસ્યા સામે થીજી જતો માણસ

# સમસ્યા સામે થીજી જતો માણસ

*— પરાગ રતનપરા*

પ્રશ્ન સામે આવે છે. માણસ બે સેકન્ડ જુએ છે. અંદર એક ધ્રુજારી ઊઠે છે — પેટના ખાડામાંથી, છાતી સુધી. અને તરત જ એ કંઈક કરવા માંડે છે. ગણવા માંડે છે. લખવા માંડે છે. ફોન ઉપાડે છે. કોઈને પૂછે છે. કંઈ પણ. બસ, કંઈક.

કારણ? કારણ કે કંઈક કરવું એ કંઈ ન કરવા કરતાં વધારે સારું લાગે છે. ન જાણવાની અસ્વસ્થતા સહન કરવા કરતાં ખોટું કરવું વધારે આરામદાયક છે. આ માણસની સૌથી મોટી નબળાઈ છે — અને એ નબળાઈ બુદ્ધિની નથી, હિંમતની છે.

ચાળીસ વર્ષ સુધી એક ગણિતશાસ્ત્રીએ સ્ટેનફોર્ડમાં વિદ્યાર્થીઓને જોયા. હોશિયાર છોકરાઓ. તેજસ્વી છોકરીઓ. પણ બધાં એક જ જગ્યાએ થીજી જતાં હતાં — પ્રશ્ન વાંચ્યા પછી, ઉત્તર શોધવા જતાં પહેલાં. વચ્ચેની એ ખાલી જગ્યામાં. એમણે જોયું કે મુશ્કેલી પ્રશ્નમાં નહોતી. મુશ્કેલી પ્રશ્નને સમજવામાં હતી. અને એથી પણ વધારે મુશ્કેલી — એ સ્વીકારવામાં હતી કે હજી સમજાયું નથી.

વાંચવું એક વાત છે. સમજવું બીજી. માણસ વાંચીને માની લે છે કે સમજી ગયો. એ ભ્રમ છે. જો તમે પ્રશ્નને તમારા પોતાના શબ્દોમાં, કાગળ બંધ કરીને, કોઈ બીજાને ન સમજાવી શકો — તો તમે એ પ્રશ્ન સમજ્યા નથી. તમે માત્ર એના અક્ષરો જોયા છે. અક્ષરો જોવા અને અર્થ પકડવો — બે અલગ ક્રિયાઓ છે. ભારતીય શિક્ષણપ્રથાએ આ બે વચ્ચેનો ભેદ ભૂંસી નાખ્યો છે, અને એટલે જ આપણે પરીક્ષાઓ પાસ કરતા, જીવનની સમસ્યાઓ સામે હારી જતા લોકોની એક આખી પેઢી ઉછેરી છે.

પછી આવે છે યોજના. યોજના એટલે અમલ નહીં. યોજના એટલે વિચાર. જો સામેનો પ્રશ્ન અઘરો લાગે, તો એનું એક સહેલું સંસ્કરણ શોધો. એને પહેલાં ઉકેલો. એમાં હાથ બેસાડો. પછી મૂળ પ્રશ્ન પાસે પાછા આવો — હવે તમારી પાસે એક પદ્ધતિ છે, એક અણસાર છે, એક પગથિયું છે. પણ ઉતાવળિયો માણસ આ કરતો નથી. એ સીધો પહાડ પર ચઢવા જાય છે અને પહેલી ઢાળ પર જ લપસી પડે છે.

ત્રીજું પગથિયું — અમલ. આ ભાગ સૌ માને છે કે આખી રમત છે. નથી. જો પહેલાં બે પગથિયાં બરાબર ચાલ્યાં હોય, તો અમલ માત્ર ધીરજ છે. કસરત છે. એમાં બુદ્ધિ ઓછી જોઈએ, સાતત્ય વધારે.

ચોથું પગથિયું — પાછળ વળીને જોવું. આ કોઈ કરતું નથી. ઉત્તર મળ્યો, કાગળ બાજુએ મૂક્યો, બીજો પ્રશ્ન ઉપાડ્યો. ખલાસ. પણ સાચું શીખવાનું તો અહીં જ છે. આ ઉત્તર બીજી રીતે ચકાસી શકાય? આ પદ્ધતિ બીજે ક્યાંક વાપરી શકાય? આવતી વખતે શું જુદું કરત? — આ પ્રશ્નો જે પૂછે છે એ માણસ આગળ વધે છે. જે નથી પૂછતો એ દર વખતે શૂન્યથી શરૂ કરે છે, જિંદગીભર.

હવે આ બધાનો ગૂઢ અર્થ.

માણસનું ચિત્ત મૂળભૂત રીતે અસ્વસ્થતાથી ડરે છે. જ્યારે પ્રશ્ન સામે આવે છે અને ઉત્તર નથી, ત્યારે મગજમાં એક ખાલીપો સર્જાય છે. એ ખાલીપો અસહ્ય છે. ચિત્ત એને ભરવા માગે છે — કોઈ પણ રીતે. એટલે એ ખોટી ગણતરી શરૂ કરે છે, ખોટા જવાબો આપે છે, ખોટા નિર્ણયો લે છે. ફક્ત એટલા માટે કે ખાલીપો સહન ન થાય.

ઋષિઓ આને *ધારણા*નો અભાવ કહેતા. ધારણા એટલે એક જ વસ્તુ પર ચિત્તને રોકી રાખવાની શક્તિ. જ્યાં સુધી એ વસ્તુનું સાચું સ્વરૂપ સામે ન આવે ત્યાં સુધી. ગીતામાં કહ્યું — *યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્*. કર્મમાં કુશળતા એ યોગ છે. પણ કુશળતા ઉતાવળમાં નથી આવતી. એ આવે છે પ્રશ્ન સાથે બેસવાથી, એને જોવાથી, એને સમજવાથી. જે માણસ પ્રશ્નને જોવાનું શીખે છે એ ધીમે ધીમે પોતાને પણ જોવાનું શીખે છે. અને જે પોતાને જુએ છે એ જ ખરો સાધક છે.

પશ્ચિમે આને "મેટા-કોગ્નિશન" કહ્યું. પૂર્વે હજારો વર્ષ પહેલાં આને *સાક્ષીભાવ* કહ્યો. નામ બદલાય છે, વાત એ જ છે — પોતાની વિચારપ્રક્રિયાને બહારથી જોતાં શીખવું. જે માણસ આ શીખે છે એ સમસ્યા સામે થીજતો નથી. એ સમસ્યાને જુએ છે, સમજે છે, ઉકેલે છે, અને પાછળ વળીને એમાંથી શીખે છે.

સમસ્યા જેટલી લાગે છે એટલી અઘરી ભાગ્યે જ હોય છે.

તમે હજી એને સમજ્યા નથી — બસ, એટલું જ.