જે ભાડું ક્યારેય નથી ભરતો — એ ભાડૂત

**English Title:** The Tenant Who Never Pays Rent
**Gujarati Title:** જે ભાડું ક્યારેય નથી ભરતો — એ ભાડૂત

---

માણસ પોતાના ઘરમાં તાળું મારી શકે છે. તિજોરીમાં તાળું, મોબાઈલમાં પાસવર્ડ, દિલમાં દીવાલ — બધું બંધ કરી શકે છે. પણ એક ઓરડો એવો છે જેની ચાવી ભગવાને કોઈને આપી જ નથી. એ ઓરડાનું નામ છે — સ્મૃતિ. અને એમાં રહેતો ભાડૂત ક્યારેય ભાડું નથી ભરતો, છતાં ક્યારેય જતો પણ નથી.

તમે કાર ચલાવતા હો, રેડિયો પર કોઈ જૂનું ગીત વાગે, અને અચાનક ૧૯૯૪ની એક સાંજ આવીને તમારી છાતી પર બેસી જાય. તમે રડવા જેવા થઈ જાવ. કોના માટે? એ વ્યક્તિ માટે જે હવે Whatsapp પર "Hi" નો જવાબ પણ નથી આપતી. આ છે સ્મૃતિની ગુંડાગીરી. એ પૂછતી નથી, "આવું?" — એ સીધી ઘૂસી જાય છે.

લોકો કહે છે, "ભૂતકાળ ભૂલી જા, આગળ વધ." બહુ સરસ સલાહ. એ જ માણસ ૩૦ વર્ષ પહેલાં શાળામાં માસ્તરે મારેલી લાફો યાદ રાખીને બેઠો છે, અને એ જ માણસ ગઈ કાલે પત્નીને શું વચન આપ્યું હતું એ ભૂલી ગયો છે. આપણું મગજ એક અજબ કારકુન છે — જે જરૂરી ફાઈલો ફાડી નાખે છે અને નકામા જૂના કાગળોને લેમિનેટ કરીને રાખે છે.

**મનોવિજ્ઞાનની રમત** સીધી છે. તમે જે જુઓ, સાંભળો, સૂંઘો — એ બધું મગજ એક "ટૅગ" સાથે સાચવે છે. અને એ ટૅગ હોય છે — લાગણી. જે યાદ સાથે ડર, પ્રેમ, શરમ કે ગુસ્સો જોડાયેલો હોય, એ યાદ vault માં જાય છે. જે યાદ સાથે કંઈ ન જોડાયેલું હોય — જેમ કે ગયા મંગળવારે બપોરે શું ખાધું — એ કચરાપેટીમાં. એટલે જ તમને પહેલા પ્રેમનો રંગ યાદ છે, પણ આ વર્ષનો wifi પાસવર્ડ યાદ રાખવા તમે દીવાલ પર લખવો પડે છે. મગજને હકીકતમાં રસ નથી; એને ડ્રામામાં રસ છે. મગજ એક ગુજરાતી સાસુ જેવું છે — તારીખ ભૂલી જશે, અપમાન કદી નહીં.

અને એક નાનું, ગંદું સત્ય: દર વખતે તમે કોઈ યાદ યાદ કરો છો, ત્યારે તમે એને થોડી બદલી નાખો છો. જૂનો ફોટો રિટચ કરો એમ. એટલે જે "સોનેરી ભૂતકાળ" પર તમે આટલા ગર્વ કરો છો, એ કદાચ ઓરિજિનલ નથી — એ તમારા જ મગજે વર્ષોવર્ષ સુધારેલી, મીઠી કરેલી copy છે. માણસ ભૂતકાળને એટલા માટે ચાહે છે કારણ કે ભૂતકાળ સામે દલીલ નથી કરતો.

હવે **ધર્મ** આ ઓરડામાં શું કહે છે?

હિન્દુ ધર્મ કહે છે — આ બધી "સ્મૃતિઓ" એ સંસ્કાર છે, ચિત્ત પર પડેલા ઘા જે જન્મોજન્મ સાથે ચાલે છે. તમે કોઈ અજાણ્યા માણસને જોઈને કેમ ગમો કે અણગમો અનુભવો છો? કારણ કે કોઈ જૂનું ખાતું બાકી છે, ભાઈ. કર્મ એક એવો શાહુકાર છે જે વ્યાજ સહિત હિસાબ રાખે છે.

ઇસ્લામમાં કહેવાય છે — ઇન્સાન ભૂલી જાય એ એની ફિતરત છે; "ઇન્સાન" શબ્દ જ "નિસયાન" (ભૂલવું) સાથે જોડાયેલો મનાય છે. ભૂલવું એ સજા નથી, રહેમત છે. નહીંતર દરેક દુઃખ આખી જિંદગી તાજું જ રહેત.

ખ્રિસ્તી ધર્મ એક ડગલું આગળ જાય છે — માફી. ભૂતકાળને છોડવો એ માત્ર શાંતિ માટે નહીં, એ આત્માની મુક્તિ માટે જરૂરી છે. પણ માણસની મજા જુઓ — એ રવિવારે પ્રાર્થનામાં "માફ કરી દઈશ" કહે છે, અને સોમવારે family group માં ૧૫ વર્ષ જૂની વાત ફરી ઉખેળે છે.

ત્રણેય ધર્મ એક જ વાત જુદી ભાષામાં કહે છે: યાદ રાખવું શીખવા માટે છે, વેર વાળવા માટે નહીં. પણ આપણે ધર્મ સ્મૃતિચિહ્ન તરીકે રાખીએ છીએ, સ્મૃતિ સુધારવા માટે નહીં.

**Real but Weird Facts:**

- સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી સૌથી તીવ્ર ઇન્દ્રિય આંખ નહીં, નાક છે — ગંધ સીધી મગજના લાગણીકેન્દ્રમાં ઘૂસે છે. એટલે દાદીમાના ઘરની ધૂપની વાસ આજે પણ તમને રડાવી શકે છે.
- તમારી સૌથી જૂની "બાળપણની યાદ" મોટેભાગે સાચી નથી — એ ઘરના વડીલોએ વારંવાર કહેલી વાર્તામાંથી મગજે બનાવી લીધેલી છે. તમે જે "યાદ" રાખો છો, એ કદાચ બીજાનું વર્ણન છે.
- આખી દુનિયા ભૂલી જાય એવી દવા હજુ નથી શોધાઈ, પણ ભૂલવાનું બહાનું દરેક માણસને જન્મથી જ આવડે છે — ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે કોઈનું દેવું ચૂકવવાનું હોય.

છેલ્લે — સ્મૃતિ એ ભગવાનની એક વિચિત્ર મજાક છે. એ આપણને ભૂતકાળ યાદ રાખવા દે છે, પણ બદલવા નથી દેતી. અને કદાચ એટલે જ માણસ આખી જિંદગી એક જ ઓરડામાં, એ જ ભાડૂત સાથે, ભાડું ઉઘરાવ્યા વગર, રહ્યા કરે છે.

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#Memory #Psychology #Philosophy #SelfReflection #સ્મૃતિ #માનવસ્વભાવ #ગુજરાતીલેખ #જીવનદર્શન