૬૦માં ૧નો નિયમ

વિમાન ઉડાડતા પાઇલટોને એક જૂનો પાઠ ભણાવવામાં આવે છે: જો તમારું વિમાન માત્ર એક અંશ ખોટી દિશામાં વળી ગયું, તો દર ૬૦ માઈલની મુસાફરી પછી તમે તમારા મૂળ રસ્તાથી પૂરો એક માઈલ દૂર ફેંકાઈ જશો. શરૂઆતમાં એક અંશનો ફરક આંખે દેખાતો પણ નથી. હોકાયંત્રની સોય સહેજ ધ્રૂજી હોય તેવું લાગે. પણ જ્યારે મુસાફરી હજારો માઈલ લાંબી થાય, ત્યારે એ નાનકડી ચૂક તમને મુંબઈને બદલે કરાચી ઉતારી દે. ત્રિકોણમિતિના સાદા ગણિતમાંથી જન્મેલો આ નિયમ હવે જિંદગી અને નાણાકીય નિર્ણયોનું મોટું મોડેલ બની ગયો છે.

આ નિયમનું મૂળ એવિએશન એટલે કે વિમાન ઉડ્ડયન વિદ્યામાં છે. ડિજિટલ નેવિગેશન અને જીપીએસ નહોતા આવ્યા ત્યારે પાઇલટો હવામાં મનોમન હિસાબ ગણવા આ અંગૂઠા-નિયમ વાપરતા. વિજ્ઞાન સાદું છે: નાની ભૂલ સમય અને અંતર સાથે ગુણાકાર પામે છે. આપણું મગજ હંમેશાં તાત્કાલિક અસર શોધે છે. આજે એક સિગરેટ પીવાથી કેન્સર નથી થતું અને આજે એક હજાર રૂપિયા બચાવવાથી કોઈ કરોડપતિ નથી બનતું. એટલે આપણે દિશાની એક અંશની ભૂલને માફ કરી દઈએ છીએ. આ જ સૌથી મોટી છેતરામણી છે.

ધારો કે જયંતીભાઈ ચાલીસ લાખની હોમ લોન લે છે. વીસ વર્ષનો સમયગાળો છે. બેંકવાળા કહે છે કે વ્યાજનો દર ૮.૫ ટકા છે, સામે બીજી સરકારી બેંક ૮.૨૫ ટકા આપે છે. માત્ર ૦.૨૫ ટકાનો તફાવત. જયંતીભાઈ આળસમાં વિચારે છે કે પા ટકાથી શું મોટો ફેર પડવાનો? એ કાગળિયાં નથી બદલતા. વીસ વર્ષ પૂરાં થાય ત્યારે એ નાનકડો પા ટકો જયંતીભાઈના ખિસ્સામાંથી દોઢ-બે લાખ રૂપિયા વધારે ખેંચી ગયો હોય છે. એ જ રીતે ક્રેડિટ કાર્ડના બિલમાં દર મહિને લઘુતમ રકમ ભરીને છૂટી જવાની આદત શરૂઆતમાં દોઢસો-બસો રૂપિયાનો ખર્ચ લાગે છે. પાંચ વર્ષે ખબર પડે છે કે વ્યાજના ચક્રવ્યૂહમાં આખું ઘર ગીરવે મુકાઈ ગયું છે.

જિંદગીમાં વિનાશ ક્યારેય મોટા અવાજે ધડાકો કરીને નથી આવતો. એ હંમેશાં દશાંશ ચિહ્નની પાછળ સંતાઈને આવે છે. દર મહિને કમાણીમાંથી એક ટકો ઓછો બચાવવો, લોનની મુદત ચૂપચાપ બે વર્ષ લંબાવી દેવી કે દરરોજ કામ પૂરું કરવામાં દસ મિનિટની ઢીલ મૂકવી—આ બધું એક અંશનું ભટકાણ છે. દસ વર્ષ પછી માણસ માથે હાથ મૂકીને રડે છે કે હું અહીં ક્યાંથી પહોંચી ગયો? તમે ક્યાંય અચાનક નથી પહોંચ્યા. તમે ૬૦ માઈલ કાપી ચૂક્યા છો.

હોકાયંત્રની સોય જો એક અંશ પણ ફરી જાય, તો દુનિયા બદલવાની જરૂર નથી; વહાણનું સુકાન તરત ખેંચી લેવાની જરૂર છે.