દસ ગણી વિચારસરણી

મોટા ભાગના માણસો જીવનમાં દસ ટકાના વધારા પાછળ દોડતા હોય છે. પગારમાં દસ ટકા વધારો, ધંધામાં દસ ટકા નફો, પાકમાં દસ ટકા ઉપજ. દસ ટકાનો સુધારો જૂની પદ્ધતિને થોડી વધુ ઘસવાથી મળી જાય છે. પણ જ્યારે તમે દસ ગણો એટલે કે '૧૦ ગણો' મોટો કૂદકો મારવાનું વિચારો છો, ત્યારે જૂની રીત સાવ નકામી થઈ જાય છે. ૧૦ ગણી વિચારસરણીનો અર્થ વધુ મહેનત કરવાનો નથી, આખો રસ્તો જ બદલી નાખવાનો છે.

આ વિચારને ગૂગલના સહ-સ્થાપક લેરી પેજે ખૂબ જાણીતો બનાવ્યો, જેને સિલિકોન વેલીમાં મૂનશોટ થિંકિંગ પણ કહે છે. ડેન સુલિવાન અને બેન્જામિન હાર્ડીએ આ વિષય પર વિસ્તૃત લખ્યું છે. એમનો સીધો તર્ક છે: બે ગણું થવા માટે તમારે હરીફો જેવું જ કરવું પડે છે, બસ થોડું વધારે. પણ દસ ગણું મોટું વિચારતાં જ સ્પર્ધા ગાયબ થઈ જાય છે. તમારે ૮૦ ટકા બિનજરૂરી વસ્તુઓ તરત જ છોડવી પડે છે.

આ માનસિકતા માણસને સુરક્ષિત અને સાધારણ સંતોષના પાંજરામાંથી બહાર ફેંકે છે. સામાન્ય સુધારાઓ તમને વર્તમાન માળખાના ગુલામ બનાવી રાખે છે. ૧૦ ગણું પરિણામ મેળવવું હોય તો સમસ્યાને જોવાનો ચશ્મો જ બદલવો પડે. એ કલ્પનાની હિંમત માંગે છે. જે લોકો માત્ર થોડો સુધારો ઇચ્છે છે તેઓ નાની-નાની અડચણોમાં અટવાય છે, જ્યારે મોટું લક્ષ્ય અપ્રસ્તુત ઝંઝટોને આપોઆપ ખતમ કરી નાખે છે.

ધારો કે એક જાણીતા યાત્રાધામનું ટ્રસ્ટ દર વર્ષે દર્શનાર્થીઓની વ્યવસ્થામાં દસ ટકા સુધારો કરવા મથે છે. તેઓ બે સિક્યુરિટી ગાર્ડ વધારશે, ચાર પંખા વધુ મુકશે કે પ્રસાદની એક નવી બારી ખોલશે. પરિણામ? ભીડ અને અંધાધૂંધી એ જ રહેશે. પણ જો ટ્રસ્ટ ૧૦ ગણો મોટો વિચાર કરે કે રોજ એક લાખ નહીં, પણ દસ લાખ ભક્તો આવે તો કેમ સંભાળવા? તો પછી વધારાના પંખા લગાવવાનું બંધ કરવું પડશે. સમગ્ર યાત્રાનું ડિજિટલ ટાઇમ-સ્લોટિંગ, વર્ટિકલ કતાર અને સ્વયંસંચાલિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે. જૂનો ઢાંચો તોડીને જ નવી ક્ષમતા જન્મે છે.

દસ ટકાનો વધારો માત્ર થાક વધારે છે; દસ ગણી છલાંગ સીધી દિશા બદલી નાખે છે.