સર્વેલન્સ-કંટ્રોલ ગ્રીડ

નજર રાખવી અને હુકમ ચલાવવો—આ બંને એક વાત નથી. મોટા ભાગના લોકો આ તફાવત ભૂલી જાય છે. આ વિચારને સમજવા માટે બે ધરીવાળી એક ચોકડી કલ્પી લો: એક બાજુ સર્વેલન્સ એટલે કે દેખરેખ, અને બીજી બાજુ કંટ્રોલ એટલે કે સીધો અંકુશ. જ્યારે બંને ઓછા હોય ત્યારે બેપરવાઈ જન્મે છે. જ્યાં દેખરેખ ઓછી હોય પણ દખલગીરી વધારે હોય, ત્યાં આંધળો સરમુખત્યારવાદ ઊભો થાય છે. જ્યાં બંને વધારે હોય ત્યાં જેલ જેવો દમનકારી માહોલ બને છે. પણ ખરી મજા ચોથા ખાનામાં છે: પ્રચંડ દેખરેખ, પણ શૂન્ય દખલગીરી.

આ મોડેલ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી રાતોરાત નથી આવ્યું. મેનેજમેન્ટ થિયરી અને આધુનિક ડિજિટલ સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસમાંથી આ વિશ્લેષણ ઘડાયું છે. માણસ પર સતત કેમેરો તાકેલો રાખો, પણ એને કશું કહો નહીં. એને કહો કે તું તારી રીતે જીવવા કે કામ કરવા માટે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર છે. પરિણામ એ આવશે કે માણસ આપોઆપ સુધરી જશે. બાહ્ય ડંડા વગર આંતરિક ભય જ માણસને સીધો દોર રાખે છે.

આ મોડેલનું અસલ જોખમ એ છે કે એ ગુલામીને સ્વતંત્રતાનો વેશ પહેરાવે છે. સંસ્થાઓ કર્મચારીઓને કહે છે કે અહીં માઈક્રોમેનેજમેન્ટ નથી, કોઈ બોસ તમારા માથે ઊભો નથી રહેતો. પણ લેપટોપમાં કીબોર્ડ ટ્રેકર ચાલુ હોય છે અને સ્ક્રીન રેકોર્ડ થતી હોય છે. નિયંત્રણનો ભાર બોસના ખભા પરથી હટીને કર્મચારીના પોતાના મગજ પર આવી જાય છે. તમે જાતે જ પોતાના જેલર બની જાઓ છો.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં બેઠેલા એનઆરઆઈ પરિવારોમાં જોવા મળે છે. અમદાવાદ કે વડોદરામાં એકલા રહેતા વૃદ્ધ મા-બાપના ઘરમાં હોલ, રસોડા અને દરવાજે સીસીટીવી કેમેરા ગોઠવી દેવાય છે. અમેરિકા બેઠેલો દીકરો ફોન પર રોજ કહેશે, 'બાપા, તમારે જેમ જીવવું હોય એમ જીવો, અમારે કોઈ રોકટોક નથી.' પણ બાપાને ખબર છે કે એ સોફા પર ક્યારે બેઠા અને દૂધવાળા સાથે કેટલો વખત બોલ્યા, એ બધું સાત સમંદર પાર લાઈવ દેખાય છે. કોઈ સીધો હુકમ નથી છતાં ઘર એક પારદર્શક પાંજરામાં ફેરવાઈ જાય છે.

જ્યાં કેમેરો ચાલુ હોય ત્યાં સલાહ આપવાની જરૂર રહેતી નથી; કેદ અદ્રશ્ય હોય ત્યારે જ સૌથી વધુ મજબૂત બને છે.