વીસ ટકાનો પ્રયોગસિદ્ધાંત

કર્મચારીને આખો દિવસ માત્ર સોંપેલું કામ કરવા બાંધી રાખશો, તો સંસ્થા ક્યારેય નવું નહીં વિચારી શકે. આ સાદો નિયમ છે. પત્રકાર રાયન ટેટે ૨૦૧૨માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ૨૦% ડોક્ટ્રિન'માં આ વિચાર વ્યવસ્થિત રજૂ કર્યો હતો. મૂળ વિચાર ટેક કંપની ગુગલના એ નિયમમાંથી આવ્યો હતો, જ્યાં એન્જિનિયરોને પોતાના કામના કુલ સમયમાંથી ૨૦ ટકા સમય કોઈ પણ મનપસંદ, સ્વતંત્ર પ્રયોગ પાછળ વાપરવાની છૂટ મળતી હતી. જોકે આ પરંપરા ગુગલ પહેલાં થ્રી-એમ કંપનીમાં દાયકાઓથી ચાલતી હતી. મુદ્દો એક જ છે: રોજિંદી ઘટમાળમાંથી પાંચમો ભાગ બચાવીને અખતરા કરવા માટે સુરક્ષિત રાખવો.

આ કોઈ આળસ કરવાનો કે પગાર લઈને સૂઈ જવાનો પરવાનો નથી. આ સંસ્થાકીય વીમો છે. જો તમે તમારા સાધનો કે સમયનો સો ટકા હિસ્સો માત્ર આજના ચાલુ કામ પાછળ ખર્ચી નાખશો, તો ભવિષ્ય માટે કશું બચશે નહીં. જ્યારે કોઈ અણધારી આપત્તિ આવશે કે બજાર બદલાશે, ત્યારે તમારી પાસે કોઈ નવો વિકલ્પ તૈયાર નહીં હોય. વીસ ટકાનો સમય વાસ્તવમાં બગાડ નથી, પણ આગ લાગે તે પહેલાં કૂવો ખોદવાની શાંત કવાયત છે. માણસ જ્યારે બોસના ડર વગર પોતાના કુતૂહલ પાછળ દોડે છે, ત્યારે જ મોટા આવિષ્કારો જન્મે છે.

આપણા દેશી વ્યવહારમાં પણ આ સિદ્ધાંત એટલો જ કારગત છે. ધારો કે આણંદ કે મહેસાણા પંથકનો એક પ્રગતિશીલ ખેડૂત છે. તેની પાસે દસ વીઘાં જમીન છે. પરંપરાગત બુદ્ધિ કહેશે કે દસેદસ વીઘામાં કપાસ કે જીરું વાવી દો, જેથી પાક સારો મળે. પણ આ ખેડૂત આઠ વીઘાંમાં ચાલુ પાક લે છે અને બે વીઘાં એટલે કે બરાબર વીસ ટકા જમીન સાવ નોખા પ્રયોગ માટે અનામત રાખે છે. ત્યાં એ ડ્રેગન ફ્રૂટ, ઓર્ગેનિક હળદર કે મધમાખી પાલન જેવો કોઈ નવો તુક્કો અજમાવે છે.

આઠ વીઘાંની કમાણી ઘર અને ખેતીનો ખર્ચ ચલાવી લે છે. પેલા બે વીઘાંનો પ્રયોગ નિષ્ફળ જાય તો પણ ખેડૂત દેવાદાર થઈને મરી જતો નથી. પણ જો પ્રયોગ સફળ થઈ ગયો, તો આવતા પાંચ વર્ષમાં એ આખી ખેતીની દિશા બદલી નાખે છે. સહકારી મંડળીઓ કે દૂધ ઉત્પાદક સંઘો પણ જ્યારે પોતાની બધી મૂડી માત્ર દૂધ એકઠું કરવામાં વાપરી નાખવાને બદલે, થોડો ભાગ નવી પ્રોડક્ટ્સના અખતરા પાછળ લગાવે છે ત્યારે જ એ અમૂલ જેવી જાયન્ટ બને છે.

જે માણસ કે વેપારી પોતાની સો ટકા તાકાત રોજના રોટલા રળવામાં ખર્ચી નાખે છે, એનું ભવિષ્ય હંમેશાં બીજાના હાથમાં ગિરવે મુકાયેલું રહે છે.