૫૦ ડોલરની જાદુઈ ગોળી

કોઈપણ બોસની સૌથી મોટી બીમારી છે: દરેક નાની વાતમાં પોતાની મંજૂરી આપવાની લત. પટાવાળાએ કાગળનું બંડલ લાવવું હોય કે ઓફિસમાં બલ્બ બદલવો હોય, ફાઈલ છેક ઉપર સુધી જાય છે. પરિણામ? માલિક ફાઈલોના ઢગલા નીચે દબાઈ જાય છે અને કર્મચારીઓ અક્કલ ગીરવે મૂકીને બેસી રહે છે. આ માનસિક લકવાને મટાડવા માટે બિઝનેસમેન ડેન માર્ટેલે એક સીધો નિયમ આપ્યો, જેને તે ‘૫૦ ડોલર મેજિક પિલ’ કહે છે. નિયમ એટલો જ છે: તમારા નીચે કામ કરતા માણસને એક નિશ્ચિત રકમ સુધીના નિર્ણયો પોતાની મેળે લઈ લેવાની કાયદેસર છૂટ આપી દો. એ ભૂલ કરે તો પણ તેને પૂછવાનું નહીં.

આ કોઈ દાન નથી, સમય ખરીદવાની ટેકનિક છે. ડેન માર્ટેલે પોતાના પુસ્તક અને વ્યાખ્યાનોમાં સમજાવ્યું છે કે જો કોઈ સહાયક ૫૦ ડોલર એટલે કે આજના હિસાબે ચાર-પાંચ હજાર રૂપિયા સુધીનો ખર્ચ પૂછ્યા વગર કરી શકતો હોય, તો બોસના અઠવાડિયાના દસ કલાક બચી જાય છે. તમે પાંચસો રૂપિયા બચાવવા માટે અડધો કલાકની મીટિંગ કરો છો ત્યારે વાસ્તવમાં તમારો પાંચ હજારનો કિંમતી સમય કચરાપેટીમાં ફેંકી રહ્યા છો. આ કન્સેપ્ટ કહે છે કે માણસો પર ભરોસો કરવાનો ખર્ચ, તેમના પર ચોકીદારી કરવાના ખર્ચ કરતાં હંમેશાં સસ્તો પડે છે.

આપણા ભારતીય રાજકારણમાં આ ગોળી ક્યારેય ગળા નીચે ઉતરતી નથી, અને એટલે જ ચૂંટણીઓમાં ફિયાસ્કો થાય છે. ધારાસભા કે લોકસભાની ચૂંટણી ચાલતી હોય ત્યારે છેવાડાના બૂથનો કાર્યકર સાદો લાઉડસ્પીકરનો વાયર તૂટી જાય તોપણ જિલ્લા પ્રમુખને ફોન લગાવે છે. ‘સાહેબ, ૮૦૦ રૂપિયા થશે, મંજૂર કરો તો લઈએ.’ ત્યાં સુધીમાં સભા પૂરી થઈ જાય છે અને મતદારો વિખેરાઈ જાય છે. જે પક્ષો નીચેના જિલ્લા કે વોર્ડ સ્તરના સંયોજકને પાંચ-દસ હજાર રૂપિયા સ્પોટ પર વાપરવાની સ્વાયત્તતા આપે છે, તેમની ગાડી ચૂંટણીમાં સડસડાટ દોડે છે. બાકીના ગાંધીનગર કે દિલ્હીથી ફોન આવે તેની રાહ જોતા બેસી રહે છે.

માઈક્રોમેનેજમેન્ટ એ કોઈ આવડત નથી, સત્તાનું છીછરું પ્રદર્શન છે. તમે જો હાથ નીચેના માણસને ચા-પાણી કે સ્ટેશનરીનો નિર્ણય પણ જાતે લેવા ન દેતા હો, તો તમે મેનેજર નથી, એક અસુરક્ષિત કારકુન છો. તમારી તાકાત એમાં નથી કે બધું તમારા હાથમાંથી પસાર થાય. તમારી ખરી તાકાત એમાં છે કે તમારા વગર પણ સિસ્ટમ અટક્યા વિના ધબકતી રહે.

જે માલિક કર્મચારીના ખિસ્સામાં થોડી છૂટ નથી મૂકી શકતો, એ આખી જિંદગી પોતાની જ ઓફિસનો ગુલામ બનીને જીવે છે.