૭-૩૮-૫૫નો નિયમ

માણસ શું બોલે છે તેના કરતાં કેવી રીતે બોલે છે તે વધુ વજનદાર હોય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની લાગણીઓ કે વલણ વ્યક્ત કરતી હોય અને તેના શબ્દો તથા હાવભાવ વચ્ચે વિરોધાભાસ ઊભો થાય, ત્યારે સાચો અર્થ શબ્દોમાંથી નહીં પણ શરીરની ભાષામાંથી પકડાય છે. આ ગણિત સીધું છે. વાતચીતમાં શબ્દોનો હિસ્સો માત્ર ૭ ટકા છે, અવાજનો લહેકો અને ટોન ૩૮ ટકા નક્કી કરે છે, અને આખો ૫૫ ટકા જેટલો સિંહભાગ શરીરના હાવભાવ, નજર અને મુદ્રાના ફાળે જાય છે. આને મનોવિજ્ઞાનમાં ૭-૩૮-૫૫નો નિયમ કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકાની કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાની આલ્બર્ટ મેહરાબિયને ૧૯૭૧માં પોતાના પુસ્તક 'સાયલન્ટ મેસેજીસ'માં આપ્યો હતો. વ્યવસાયિક તાલીમ આપનારાઓએ આ નિયમનો અતિરેક કરીને એવું ફેલાવી દીધું કે દુનિયાના તમામ સંવાદમાં શબ્દો માત્ર ૭ ટકા જ મહત્ત્વના છે, જે ભૂલભરેલું છે. વાસ્તવમાં મેહરાબિયનનો આ નિયમ ખાસ કરીને અણગમો, પ્રેમ, વિશ્વાસ કે જૂઠાણાં જેવી ભાવનાત્મક પરિસ્થિતિઓમાં જ લાગુ પડે છે. જ્યારે માણસના હોઠ કંઈક અલગ બોલતા હોય અને આંખો કંઈક બીજું કહેતી હોય, ત્યારે હોઠ હારી જાય છે અને શરીર જીતી જાય છે.

આપણે આખી જિંદગી શબ્દો ગોઠવવામાં બગાડી નાખીએ છીએ, પણ સામેવાળો આપણો ટોન વાંચતો હોય છે. ઈમેલ કે વોટ્સએપના મેસેજમાં ગેરસમજ કેમ થાય છે? કારણ કે ત્યાં અવાજના ૩૮ ટકા અને શરીરના ૫૫ ટકા ગાયબ હોય છે. માત્ર ૭ ટકા શબ્દોથી માણસ લડાઈઓ વહોરી લે છે. રાજકારણીઓ કે ચતુર વાટાઘાટકારો મોઢેથી મીઠાશ વેરતા હોય પણ તેમની બંધ મુઠ્ઠી કે ત્રાંસી આંખ અસલી સોદો છતો કરી દે છે.

સૌરાષ્ટ્રના કોઈ ગામડાની સહકારી ડેરીમાં આ નિયમ રોજ સવારે જોવા મળે. દૂધનું ફેટ માપવાના મશીન પાસે ઊભેલો મંત્રી કોઈ જૂના ખેડૂતને હસીને કહે, 'કાનજીબાપા, તમારો દૂધનો હિસાબ એકદમ પાકો છે હોં!' શબ્દો પ્રમાણિકતાના છે, પણ મંત્રીનો લહેકો ઠંડો અને સૂકો છે, અને તેની નજર કાનજીબાપાની આંખો મેળવવાને બદલે ચોપડાના પાનાં પર ભટકે છે. કાનજીબાપા અંગ્રેજી જાણતા નથી, પણ મેહરાબિયનનો નિયમ બરાબર સમજે છે. ખેડૂત તરત પામી જાય છે કે દૂધના ફેટમાં ક્યાંક દાંડિલી થઈ છે. શબ્દો ૭ ટકા સાચા હતા, બાકીના ૯૩ ટકા જૂઠ કહી રહ્યા હતા.

માણસ જુઠ્ઠું બોલવા માટે શબ્દો શોધે છે, પણ તેનું શરીર મફતમાં સત્ય વહાવી દે છે.