આફ્ટર એક્શન રિવ્યુ પદ્ધતિ

કોઈપણ મોટું કામ પૂરું થાય એટલે માણસો બે જ વસ્તુ કરે છે: કાં તો પાર્ટી કરે છે, કાં તો એકબીજા પર દોષનો ટોપલો ઢોળે છે. બંને વ્યર્થ છે. આફ્ટર એક્શન રિવ્યુ એક લશ્કરી શિસ્ત છે. લડાઈ પતી ગયા પછી સૈનિકો અને અધિકારીઓ એક ટેબલ પર બેસે છે. ત્યાં કોઈનો હોદ્દો મોટો નથી હોતો. ચાર સીધા સવાલો પુછાય છે: આપણે ખરેખર શું કરવા માંગતા હતા? બન્યું શું? ધારેલું પરિણામ કેમ ન આવ્યું અથવા કેમ સારું આવ્યું? અને હવે પછી આ ભૂલ સુધારવા આપણે શું કરીશું? આ કોઈ કોર્ટ કે પૂછપરછ નથી, આ શીખવાની પ્રક્રિયા છે.

આ પદ્ધતિ ૧૯૭૦ના દાયકામાં અમેરિકન આર્મીએ શરૂ કરી હતી. યુદ્ધના મેદાનમાં જૂઠ કે અહંકાર ચાલતા નથી. ત્યાં ભૂલની કિંમત મોત હોય છે. કોર્પોરેટ જગતે આ મોડેલ ઉપાડી લીધું, કારણ કે સામાન્ય મીટિંગોમાં માત્ર રાજકારણ ચાલતું હતું. બક્ષીસ કે સજા આપવી એ અલગ વાત છે, પણ વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરવો એ આ રિવ્યુનો આત્મા છે.

આપણે ત્યાં સમસ્યા એ છે કે પ્રોજેક્ટ પતે એટલે ફાઈલ કબાટમાં બંધ થઈ જાય છે. પરિણામે આવતા વર્ષે એ જ ભૂલો નવા રંગરૂપ સાથે ફરી થાય છે. જ્યાં સુધી તમે પરિણામનું પોસ્ટમોર્ટમ અહંકાર વગર કરતા નથી, ત્યાં સુધી અનુભવ એ માત્ર વર્ષોની સંખ્યા રહે છે, બુદ્ધિ બનતો નથી.

અમદાવાદની એક મોટી સોસાયટીમાં લિફ્ટ બદલવાનું કામ ચાલ્યું. ધારેલા બજેટ કરતાં દોઢ લાખ રૂપિયા વધુ વપરાયા અને કામ બે મહિના મોડું થયું. છેલ્લે સોસાયટીની વાર્ષિક સભામાં બૂમાબૂમ થઈ ગઈ. ચેરમેને સેક્રેટરી પર આક્ષેપ કર્યો, સભ્યોએ મેન્ટેનન્સ આપવાની ના પાડી. જો આ લોકોએ આફ્ટર એક્શન રિવ્યુ કર્યો હોત, તો ખબર પડત કે પ્લાનિંગ વખતે જૂના વાયરીંગની તપાસ નહોતી કરી એટલે ખર્ચ વધ્યો. માણસને દોષ દેવાને બદલે સિસ્ટમની ત્રુટિ પકડાઈ હોત, તો આવતા મહિને સોલાર પેનલ નાખતી વખતે એ જ ખાડામાં ફરી પગ ન પડત.

જે પ્રજા પોતાની ભૂલોનું ઓડિટ કરી શકતી નથી, તે વારંવાર તેનું પ્રીમિયમ ભરતી રહે છે.