એઆઈ પેન્ટાથ્લોન

કોઈ એક રમતમાં સો મીટર દોડીને ગોલ્ડ મેડલ જીતવો સહેલો છે. પણ પેન્ટાથ્લોન અલગ રમત છે. ત્યાં તમારે દોડવું પડે, કૂદવું પડે, તરવું પડે, નિશાન તાકવું પડે અને ઘોડેસવારી પણ કરવી પડે. આ બધામાં જે સરેરાશથી ઘણો આગળ રહે, એ જ ટકે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની દુનિયામાં ‘એઆઈ પેન્ટાથ્લોન’ આ જ સિદ્ધાંત શીખવે છે. કોઈ પણ અલ્ગોરિધમ કે ટેક્નોલોજી માત્ર એક ચોક્કસ કામમાં ઉત્કૃષ્ટ સાબિત થાય એટલું પૂરતું નથી. વાસ્તવિક દુનિયા કોઈ સ્પ્રિન્ટ રેસ નથી, બહુમુખી કસોટી છે.

આ વિચાર ક્યારે અને કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેનો કોઈ એક લેખક નથી મળતો. વૈશ્વિક નીતિવિષયક સંશોધનો, ખાસ કરીને રેન્ડ કોર્પોરેશન જેવા થિંક ટેન્કના પેપર્સમાં આ મોડેલ ચર્ચાયું છે. તેનો સાર સાદો છે: એઆઈ મશીન કે દેશની સમગ્ર સિસ્ટમ એક જ મોરચે ચમકીને અટકી ન જવી જોઈએ. તે પાંચ અલગ-અલગ મુશ્કેલ પરિમાણો પર એકસાથે કેટલી ટકાઉ, સક્ષમ અને અનુકૂલનશીલ છે, તેનું મૂલ્યાંકન આ ફ્રેમવર્ક કરે છે.

આપણે મોટે ભાગે ગ્લેમરસ પ્રદર્શનો જોઈને અંજાઈ જઈએ છીએ. કોઈ સોફ્ટવેર કવિતા લખી આપે કે ગણિતનો દાખલો ઉકેલે એટલે આપણે તેને ક્રાંતિ માની લઈએ છીએ. ખરી મુશ્કેલી ત્યારે આવે છે જ્યારે તેને અણધારી અંધાધૂંધી વચ્ચે સતત કામ કરવાનું હોય. જે સિસ્ટમ એક જ કામમાં રાજા હોય પણ જરાક સંદર્ભ બદલાતાં ફસડાઈ પડે, તે વાસ્તવિક જિંદગીમાં નકામી છે. સ્થિતિસ્થાપકતા અને સર્વાંગી ક્ષમતા વગરની ટેક્નોલોજી જોખમી ભ્રમણા પેદા કરે છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈની કોઈ મોટી મલ્ટિસ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલનો દાખલો લો. ત્યાં કોઈ નવો એઆઈ ટૂલ લાવવામાં આવે જે એમઆરઆઈ સ્કેન જોઈને ક્ષણભરમાં ગાંઠ ઓળખી કાઢે. સિંગલ ટેસ્ટમાં એ અવ્વલ છે. પણ અસલ પેન્ટાથ્લોન કટોકટીમાં શરૂ થાય છે. અચાનક વીજળી ગુલ થાય ત્યારે એ ટૂલ કામ કરે છે? પેશન્ટના જૂના ગુજરાતી અક્ષરોવાળા કાગળો ઉકેલી શકે છે? આઈસીયુના ગભરાયેલા સ્ટાફ સાથે સુમેળ સાધી શકે છે? અને સાયબર અટેક સામે ડેટા સાચવી રાખે છે? જો એ આ બધામાં ફેઇલ જાય, તો ફક્ત એક રિપોર્ટ વાંચવાની હોશિયારી કચરાપેટીમાં જાય.

એક જ હુન્નરમાં માસ્ટર બનવું કરામત છે; પાંચ વિરોધાભાસી મોરચે અડગ ઊભા રહેવું એ ખરી તાકાત છે.