વિરોધાભાસી જનીન સોદો

પ્રકૃતિ મફતમાં કશું આપતી નથી. દરેક વરદાન પાછળ એક છૂપો શાપ હોય છે. ઉત્ક્રાંતિનો એક કડવો નિયમ છે: જે ગુણ તમને યુવાનીમાં રાજા બનાવે છે, તે જ ગુણ વૃદ્ધાવસ્થામાં તમારો જીવ લઈ શકે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને ‘એન્ટાગોનિસ્ટિક પ્લેયોટ્રોપી’ કહે છે. પ્લેયોટ્રોપી એટલે એક જ જનીન શરીરમાં એક કરતાં વધુ કામ કરે. અને એન્ટાગોનિસ્ટિક એટલે પરસ્પર વિરોધી. જો કોઈ જનીન યુવાનીમાં પ્રજનન કે તાકાત વધારે, તો કુદરત તેને તરત પસંદ કરી લે છે. ભલે પછી એ જ જનીન ચાલીસ વર્ષ પછી કેન્સર કે હૃદયરોગ નોતરતું હોય. કુદરતને ભવિષ્યની ચિંતા નથી, તેને માત્ર તાત્કાલિક વંશવૃદ્ધિમાં રસ છે.

આ સિદ્ધાંત અમેરિકન જીવવિજ્ઞાની જ્યોર્જ વિલિયમ્સે ૧૯૫૭માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે પૂછ્યું કે માણસ ઘરડો કેમ થાય છે? શરીર જાતે જ કેમ જર્જરિત બને છે? જવાબ મળ્યો કે આપણી યુવાની એ આપણા ઘડપણના ભોગે ખરીદેલી લોન છે. યુવાનીમાં કેલ્શિયમ હાડકાં મજબૂત કરે છે જેથી તમે શિકાર કરી શકો અને બચી શકો. પણ એ જ કેલ્શિયમ સાઠ વર્ષે રક્તવાહિનીઓમાં જામીને હાર્ટ એટેક લાવે છે. જે તત્ત્વો શરૂઆતમાં તારણહાર હતા, એ જ છેવટે હત્યારા બને છે.

આ વાત માત્ર જનીનો પૂરતી સીમિત નથી, માણસના નિર્ણયોમાં પણ એ જ પેટર્ન દેખાય છે. ક્રિકેટના મેદાનમાં આ રોગ અવારનવાર જોવા મળે છે. અઢાર વર્ષનો કોઈ ફાસ્ટ બોલર પંદરસો કિલોમીટરની ઝડપે બોલ ફેંકવા માટે પોતાની પીઠ અને ઘૂંટણને હદ બહાર વાળી નાખે છે. એ વિચિત્ર એક્શન તેને વીસ વર્ષની ઉંમરે દેશભરમાં સ્ટાર બનાવી દે છે, વિકેટો અપાવે છે, કરોડોના કરાર અપાવે છે. પણ એ જ એક્શન ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે તેની કરોડરજ્જુના મણકા તોડી નાખે છે. કારકિર્દી અકાળે ખતમ થઈ જાય છે. શરૂઆતની વિસ્ફોટક સફળતા પાછળથી પંગુતા બનીને પાછી આવે છે.

આપણે રોજ આ સોદો કરીએ છીએ. સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરતો યુવાન રાતના ઉજાગરા અને સતત તણાવને પોતાની તાકાત માને છે. એનાથી ત્રીસ વર્ષની વયે કંપની વેચાઈ જાય છે અને પૈસા મળે છે, પણ પચાસ વર્ષે શરીર તૂટી જાય છે. શોર્ટ-ટર્મ લાભ માટે આપણે લોંગ-ટર્મ નુકસાન ગિરવે મૂકી દઈએ છીએ. કુદરત માત્ર જીવિત રહીને આગલી પેઢી પેદા કરવા પૂરતી ચિંતિત છે, તમારી નિવૃત્તિ સુખદ રહે એમાં એને કોઈ રસ નથી.

આજે જે ટેવ તમને તાકાતવર બનાવે છે, તપાસી લેજો કે કાલે એ જ તમારી કબર તો નથી ખોદી રહી ને.