વિપરીત અનુમાનનો નિયમ

વિજ્ઞાનનો પાયો અનુમાન પર ટકેલો છે. સૂર્ય રોજ પૂર્વમાં ઊગે છે, એટલે કાલે પણ ત્યાં જ ઊગશે. આ સીધું ગણિત છે. પણ સમાજ અને બજાર આ સીધા ગણિતથી નથી ચાલતા. અમુક વ્યવસ્થાઓ એવી હોય છે કે જ્યાં ભૂતકાળની પેટર્ન ઓળખીને તમે જેવો દાવ લગાવો, કે તરત જ નિયમ પલટાઈ જાય. આને 'એન્ટી-ઇન્ડક્ટિવ' કહે છે. તમે પેટર્ન પકડી એટલે જ એ પેટર્ન તૂટી ગઈ. તમારા જ્ઞાને પરિણામ બદલી નાખ્યું.

આ વિચાર વિચારક એલિએઝર યુડકોવ્સ્કીએ ૨૦૦૯માં 'લેસરોંગ' મંચ પર ચર્ચામાં મૂક્યો હતો. વિચાર મૂળમાં સાદો છે. શેરબજાર કે અર્થતંત્ર જેવી સંસ્થાઓ ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો નથી. ગુરુત્વાકર્ષણને ખબર નથી પડતી કે સફરજન નીચે પડવાનું છે. પણ બજારમાં જો બધા જાણી જાય કે સોમવારે સવારે ભાવ વધવાના છે, તો બધા શુક્રવારે જ ખરીદી લેશે. પરિણામે સોમવારનો નિયમ એ જ ક્ષણે ખતમ થઈ જશે.

આ આપણી સૌથી મોટી ભ્રમણાને તોડે છે. આપણે માનીએ છીએ કે ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થશે. પુસ્તકોમાંથી જૂના ફોર્મ્યુલા ગોખીને બેઠેલા વિશ્લેષકો અહીં જ થાપ ખાય છે. જેવી કોઈ વ્યૂહરચના જાહેર થઈ અને લોકોએ તેનું અનુકરણ શરૂ કર્યું, કે તરત એ નકામી બની જાય છે. સ્પર્ધાત્મક સિસ્ટમ પોતે જ પોતાના સફળ નિયમોને ખાઈ જાય છે.

સૌરાષ્ટ્રની એપીએમસી કે જીરૂ પકવતા ગામડાં આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ગયા વર્ષે જે ખેડૂતે વરિયાળી વાવી તેણે બમણો નફો કમાયો. આખો પંથક આ પેટર્ન જોઈ ગયો. આ વર્ષે બધા જ ખેડૂતોએ બીજા પાક છોડીને વરિયાળી વાવી દીધી. માર્કેટ યાર્ડમાં વરિયાળીના ઢગલા થઈ ગયા અને ભાવ તળિયે બેસી ગયા. જે નુસખો ગયા વર્ષે સોનું આપતો હતો, તે જ નુસખો આ વર્ષે દેવાદાર બનાવી ગયો. બજાર હંમેશાં ભીડથી ઊંધી દિશામાં ભાગે છે.

જે રસ્તો બધાને દેખાઈ જાય, એ રસ્તો તરત જ ખાડામાં ફેરવાઈ જાય છે.