બહુમતીનો તર્કદોષ

બધા કરે છે એટલે સાચું જ હશે, આ માન્યતા માનવ ઇતિહાસનો સૌથી મોટો ભ્રમ છે. તર્કશાસ્ત્રમાં આને 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ પોપ્યુલમ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: બહુમતીની દલીલનો દોષ. કોઈ વિચાર, દાવો કે પસંદગી સાચી છે કે ખોટી, તેનો આધાર તેની પાછળ કેટલા માથાં ઊભાં છે તેના પર નથી હોતો. સત્ય કોઈ લોકશાહી ચૂંટણી નથી કે હાથ ઊંચા કરીને નક્કી થાય. લાખો લોકો એક સાથે મૂરખ હોઈ શકે છે અને ભૂતકાળમાં રહ્યા પણ છે.

આ વિચાર પ્રાચીન ગ્રીક તર્કશાસ્ત્ર અને રોમન ચર્ચાઓ જેટલો જૂનો છે. સદીઓ સુધી દુનિયા માનતી હતી કે પૃથ્વી સપાટ છે અને સૂર્ય આપણી આસપાસ ફરે છે. આખી પૃથ્વીની બહુમતી એ તરફ હતી, છતાં એ જૂઠાણું હતું. ગેલેલિયો એકલો હતો, છતાં સાચો હતો. ટોળાનો અવાજ મોટો હોય છે, પણ મોટો અવાજ ક્યારેય મજબૂત દલીલનો વિકલ્પ બની શકતો નથી.

માણસ સામાજિક પ્રાણી છે. આપણને એકલા પડવાનો ડર લાગે છે. જ્યારે આપણે કોઈ નિર્ણય લેવાનો હોય અને મગજ વાપરવાની આળસ આવે, ત્યારે આપણે આજુબાજુ નજર કરીએ છીએ. બધા કઈ બાજુ દોડે છે? આપણે પણ એ દિશામાં દોડીએ છીએ. શેરબજારના પરપોટા, ધાર્મિક વહેમો અને સામાજિક કુરિવાજો આ એક જ તર્કદોષના ખભા પર સદીઓથી ટકી રહ્યા છે.

આનું સૌથી વરવું રૂપ આપણા શિક્ષણ અને કોટા-પ્રથામાં દેખાય છે. સુરત કે રાજકોટનો એક પિતા પોતાના દસમા ધોરણના દીકરાને સાયન્સમાં ધકેલે છે. પૂછો કે કેમ, તો જવાબ મળશે: 'સોસાયટીમાં બધાંના છોકરા ડમી સ્કૂલ અને ફલાણા કોચિંગ ક્લાસમાં જાય છે, તો કાંઈ બધા ગાંડા થોડા છે?' આ 'બધા ગાંડા નથી' વાળું વાક્ય જ બહુમતીનો તર્કદોષ છે. હજારો પરિવારો ઘેટાંની જેમ એકબીજાની પાછળ દોડી રહ્યા છે. છોકરાને સાહિત્ય કે ચિત્રકળામાં રસ હોય તો પણ તેને એ ભઠ્ઠીમાં હોમી દેવામાં આવે છે, માત્ર એટલા માટે કે ટોળું એ રસ્તે ગયું છે.

લાખો માખીઓ ગંદકી પર બેસે છે એનો અર્થ એ નથી કે ગંદકી સ્વાદિષ્ટ છે.