અવતાર અસર

સ્ક્રીન પર માણસ બદલાઈ જાય છે. પોતાના સાચા ચહેરા પાછળથી નીકળીને જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ મહોરું પહેરે છે, ત્યારે તેનો વ્યવહાર અચાનક પલટાઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને અવતાર અસર કહે છે. જ્યારે માણસ કોઈ આભાસી પ્રોફાઇલ, નકલી નામ કે ડિજિટલ પ્રતીક પાછળ છુપાય છે, ત્યારે વાસ્તવિક દુનિયાના સામાજિક નિયમો અને નૈતિક બંધનો ઢીલાં પડી જાય છે. સાચું નામ સંકોચ પેદા કરે છે, જ્યારે અવતાર બેધડક સાહસ કે બેહૂદાપણું આપે છે.

આ સંકલ્પના ડિજિટલ સ્પેસ અને ગેમિંગના મનોવિજ્ઞાનમાંથી ઊભરી આવી છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે એક ચોક્કસ તારીખે સિક્કો પાડીને બનાવ્યો નથી. વર્ચ્યુઅલ વર્લ્ડ અને ગેમિંગ પર કામ કરતા સંશોધકોએ જોયું કે કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પરનું કાલ્પનિક પાત્ર ધીમે ધીમે વાસ્તવિક માણસના મગજ પર કબજો જમાવી લે છે. માણસ પોતાના વાસ્તવિક શરીર કરતાં પોતાના પ્રોક્સી ચહેરા સાથે વધુ એકરૂપ થઈ જાય છે.

આ અસરની વાસ્તવિક જોખમી બાજુ એ છે કે તે માણસને નિર્દય અથવા અવિચારી બનાવે છે. વાસ્તવિક જીવનમાં જે બોલતાં જીભ કપાઈ જાય, તે ડિજિટલ પડદા પાછળ બેસીને ટાઇપ કરવું રમતવાત બની જાય છે. જ્યારે જવાબદારી તમારા શરીર સાથે જોડાયેલી નથી રહેતી, ત્યારે સહાનુભૂતિ સુકાઈ જાય છે. ઓનલાઇન ખરીદી હોય, જોખમી ટ્રેડિંગ હોય કે સોશિયલ મીડિયા પર ફેંકાતી ગાળો — અવતાર વ્યક્તિને પોતાની જ ક્રિયાઓનાં પરિણામોથી વિખૂટો પાડી દે છે.

આપણા લગ્નબજાર અને મેટ્રિમોનિયલ વેબસાઇટ્સ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સમાજના મેળાવડામાં કોઈ વડીલ સામે આંખ ઊંચી ન કરી શકતો યુવાન, મેટ્રિમોનિયલ એપની પ્રોફાઇલ પાછળ બેસીને મહારાજા જેવી અપેક્ષાઓ મૂકે છે. સામેવાળાના રંગરૂપ, કમાણી કે નાત-જાત પર એવી ક્રૂર શરતો લાદે છે જે રૂબરૂમાં બોલવાની તેની હેસિયત નથી હોતી. ફોટો અને બાયોડેટાના ડિજિટલ મહોરાં પાછળ બે પરિવારો જીવતા માણસોને નહીં, માત્ર પ્રોફાઇલ્સને ફગાવતા રહે છે. અવતારે માણસાઈની શરમ છીનવી લીધી છે.

મોહરું પહેર્યા પછી માણસ વધુ પ્રામાણિક નથી બનતો, માત્ર વધુ નિર્લજ્જ બને છે.