બેલેટ ઓર્ડર અસર

મતદાન મથકમાં પ્રવેશતો દરેક નાગરિક જાગૃત અને વિચારશીલ હોતો નથી. મોટા ભાગના લોકો આળસુ મગજ લઈને જાય છે. ચૂંટણી પત્રિકા કે ઈવીએમ પર તમારું નામ કયા ક્રમે છપાયું છે, તે તમારી જીત નક્કી કરી શકે છે. યાદીમાં સૌથી પહેલું નામ હોવું એ માત્ર સંયોગ નથી, પણ મફતમાં મળેલા મતોની લોટરી છે. આ માનસિક પૂર્વગ્રહને પોલિટિકલ સાયન્સમાં બેલેટ ઓર્ડર અસર કહે છે.

આ વિચાર રાજકીય વિશ્લેષકોએ વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં અમેરિકન સ્થાનિક ચૂંટણીઓના આંકડા તપાસીને શોધ્યો હતો. મતદાર જ્યારે ઉમેદવારો વિશે બહુ ઓછું જાણતો હોય અથવા દરેક વિકલ્પ સરખો લાગતો હોય, ત્યારે મગજ સૌથી ઓછી ઊર્જા વાપરે છે. તે સીધું પહેલું બટન દબાવી દે છે. હોટેલના મેનૂ કાર્ડમાં પણ પહેલી વાનગી વધુ ઓર્ડર થાય છે. લોકશાહી પણ આ મેનૂ કાર્ડથી મુક્ત નથી.

આ અસર ક્યાં નુકસાન કરે છે? જ્યાં સીટો પાતળી સરસાઈથી જીતાય છે, ત્યાં આ બે-ત્રણ ટકા અણધારી મતવૃદ્ધિ બાજી પલટી નાખે છે. ખાસ કરીને અપક્ષ ઉમેદવારો, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ કે સહકારી મંડળીઓની ચૂંટણીમાં, જ્યાં કોઈ પક્ષનું મોટું મોજું નથી હોતું, ત્યાં ક્રમ જ ઉમેદવારનું નસીબ નક્કી કરે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ખેલ ખુલ્લેઆમ ચાલે છે. ચૂંટણી પંચ નામો મૂળાક્ષરોના ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવે છે. પંચાયત કે મ્યુનિસિપાલિટીની ચૂંટણીમાં પિતા પોતાના દીકરાનું નામ જાણીજોઈને ‘અ’ કે ‘એ’ થી શરૂ થતું રાખે છે, જેથી ક્રમમાં પહેલો નંબર મળે. ઘણા નેતાઓ તો પત્રિકામાં સૌથી ઉપર આવવા માટે ચૂંટણી પૂર્વે એફિડેવિટ કરાવીને પોતાના નામની આગળ વધારાનો ‘એ’ લગાવી દે છે. મતદારોની બેધ્યાન આદતનો આ સસ્તો ફાયદો છે.

જે લોકો અખબાર વાંચ્યા વગર મત આપવા જાય છે, એમનો નેતા વિચારધારા નહીં પણ કક્કો નક્કી કરે છે.