બેઝ ઈફેક્ટ

ટકાવારી એ બહુ મોટો ભ્રમ છે. ગણિત સસ્તું છે, પણ અર્થઘટન મોંઘું પડે છે. બેઝ ઈફેક્ટ એટલે શરૂઆતનો પાયો કેવો છે તેના આધારે ટકાવારીનું નાચવું. જો પાયો સાવ તળિયે હોય, તો સાધારણ વધારો પણ આભને આંબતો લાગે. જો પાયો પહેલેથી જ વિશાળ હોય, તો જંગી છલાંગ પણ ટકાવારીમાં સાવ વામણી દેખાય. શૂન્યમાંથી એક પર પહોંચો તો ગણિત તેને સીધો અનંત વધારો કહી દેશે, પણ હકીકતમાં હાથમાં માત્ર એક જ રૂપિયો આવ્યો હોય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર અને આંકડાશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. સરકારો અને કંપનીઓ ફુગાવો કે જીડીપી માપવા માટે આધાર વર્ષ નક્કી કરે છે. ગયા વર્ષે લોકડાઉનમાં વેપાર બંધ હતો, એટલે આ વર્ષે દુકાન ખૂલતાં જ વેચાણમાં સો ટકાનો ઉછાળો દેખાશે. આ કોઈ અદ્ભુત પ્રગતિ નથી, ખાલી ગયા વર્ષનો ખાડો બહુ ઊંડો હતો. ટકાવારી વાસ્તવિકતા છુપાવવાનો સૌથી સુઘડ પડદો છે.

આ ભ્રમ આપણા મગજને આંધળું કરે છે. આપણે મોટા આંકડા જોઈને અંજાઈ જઈએ છીએ. પાંચસો ટકાનું વળતર જોઈને લોકો હરખાઈ જાય છે, પણ રોકાણ માત્ર દસ રૂપિયાનું હોય તો છેલ્લે મળે શું? નબળા પાયા પર ઊભેલી મોટી ટકાવારી હંમેશાં આંજી નાખનારી પણ ખોખલી હોય છે. સાચું માપ ટકાનું નથી, વાસ્તવિક જથ્થાનું છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. સમાજના એક ભાઈ પોતાના દીકરાના માંડવે છાતી ફુલાવીને કહે કે છોકરાના પગારમાં આ વર્ષે સીધો સો ટકાનો વધારો થયો છે. સાંભળનારા સગાંઓ અંજાઈ જાય. ખરી હકીકત એ હોય કે છોકરાનો પગાર પંદર હજાર હતો, જે વધીને ત્રીસ હજાર થયો. સામે પક્ષે બીજા સગાનો દીકરો દોઢ લાખ કમાતો હોય અને તેનો પગાર વધીને પોણા બે લાખ થાય, તો ટકાવારી માત્ર પંદર ટકા જ ગણાય. આપણો સમાજ પેલા સો ટકા વાળાને વધારે હોશિયાર માની બેસે છે.

ટકાવારી માત્ર ચશ્માં છે, જમીન નથી. પાયો કેટલો ઊંડો છે તે જોયા વિના ઉછાળો માપવા જશો તો છેતરાશો.