સુંદર અસ્તવ્યસ્તતાની અસર

આપણે આપણી નબળાઈઓને આખી દુનિયા સામે ઢાંકવા મથીએ છીએ. ભૂલ થઈ જાય કે અંદરથી ડર લાગતો હોય ત્યારે લાગે છે કે આપણી પોલ પકડાઈ ગઈ. આપણે માની લઈએ છીએ કે લોકો આપણી આ લાચારી જોઈને આપણને પામર કે નકામા ગણશે. પણ હકીકત સાવ ઊંધી છે. જ્યારે કોઈ બીજું વ્યક્તિ પોતાની ભૂલ સ્વીકારે છે કે રડી પડે છે, ત્યારે આપણને એ ઢોંગી નથી લાગતો, બહાદુર લાગે છે. આ જ મનોવૈજ્ઞાનિક વિરોધાભાસને 'બ્યુટીફુલ મેસ ઈફેક્ટ' કહે છે. આપણી પોતાની નબળાઈ આપણને કદરૂપી ગંદકી જેવી લાગે છે, જ્યારે બીજાની નબળાઈ આપણને પ્રામાણિક અને સુંદર દેખાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની અન્ના બ્રુક અને તેમના સાથીઓએ વર્ષ ૨૦૧૮ના એક સંશોધનપત્રમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે માણસ ખુદની કમજોરીને ખૂબ નજીકથી, માઇક્રોસ્કોપ લગાવીને જુએ છે. એટલે એમાં ફક્ત ખામીઓ અને ભય જ દેખાય છે. જ્યારે બીજા કોઈની એવી જ નબળાઈને આપણે દૂરથી, એક સંપૂર્ણ ચિત્ર તરીકે જોઈએ છીએ. ત્યાં આપણને માણસાઈ અને સાહસ નજરે ચડે છે. સામેવાળાનું ખુલ્લા પડવું આપણને સ્પર્શી જાય છે, પણ પોતાનું ખુલ્લા પડવું આપણને આત્મહત્યા જેવું લાગે છે.

આ ડર આપણને સતત એક મુખોટો પહેરી રાખવા મજબૂર કરે છે. ઓફિસમાં કે કુટુંબમાં આપણે સુપરમેન બનવાનો ઢોંગ કરીએ છીએ. 'મને બધું આવડે છે' કે 'હું ક્યારેય હિંમત હારતો નથી' એવો ખોટો દંભ સંબંધોને ખોખલા કરી નાખે છે. સામેવાળો માણસ તમારી તાકાતથી અંજાઈ શકે છે, પણ પ્રેમ તો તમારી નબળાઈઓ જોઈને જ કરે છે. તમે જ્યાં સુધી અંદરનો ડર છુપાવશો, ત્યાં સુધી કોઈની નજીક ક્યારેય નહીં પહોંચી શકો.

ભારતીય ક્રિકેટના મેદાન પર આ દ્રશ્ય અનેક વાર જોવા મળ્યું છે. કોઈ યુવાન કેપ્ટન પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આવીને માથું ઊંચું રાખી ખોટા બહાના કાઢે કે પિચ ખરાબ હતી, તો લોકો એને ઘમંડી ગણીને ધિક્કારે છે. પણ એ જ કેપ્ટન જ્યારે કેમેરા સામે ભીની આંખે સ્વીકારે કે, 'મારી રણનીતિ ખોટી હતી, દબાણમાં મારાથી ચૂક થઈ ગઈ', ત્યારે આખો દેશ એની પડખે ઊભો રહી જાય છે. એની હાર એકાએક બહાદુરીમાં ફેરવાઈ જાય છે. ખામી છુપાવનારો ખેલાડી જોકર લાગે છે, ખામી સ્વીકારનારો હીરો બને છે.

પરફેક્ટ દેખાવાની જીદ માણસને પ્લાસ્ટિકનો બનાવી દે છે. થોડી અસ્તવ્યસ્તતા જ તમને જીવંત સાબિત કરે છે.