ધ બીટલ્સ કરતા શ્રેષ્ઠની કટોકટી

નવી પ્રોડક્ટ બનાવવી અઘરી છે. પણ જે ચીજ પહેલેથી બજારમાં સોનાની જેમ ચાલે છે, તેનાથી વધુ સારી સાબિત થવું અસંભવ જેવું છે. કલ્પના કરો કે સંગીતની નવી બેન્ડે બજારમાં જગ્યા બનાવવી હોય, તો એમણે એ સાબિત કરવું પડે કે તેઓ 'ધ બીટલ્સ' કરતાં વધુ સારા ગીતો ગાય છે. આ અવાસ્તવિક શરત છે. જૂનું સસ્તું છે, વ્યાપક છે અને લોકોના લોહીમાં ભળી ગયેલું છે. નવું લાવનારે કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને પણ એ બતાવવું પડે કે તેનો માલ પહેલાંના સુવર્ણકાળ કરતાં ચાર ચાસણી ચડે એવો છે. પરિણામે, સાચી પ્રગતિ ધીમી પડી જાય છે.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૧૨માં જેક સ્કેનેલ અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ફાર્માસ્યુટિકલ સંશોધન સંદર્ભે 'નેચર રિવ્યુઝ ડ્રગ ડિસ્કવરી' નામના જર્નલમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે નવી દવાઓની મંજૂરી મેળવવી હવે પહાડ ચડવા જેવી છે. બ્લડ પ્રેશર કે કોલેસ્ટ્રોલની જૂની જેનરિક દવાઓ અત્યંત સસ્તી અને અસરકારક છે. જો તમારે નવી ગોળી વેચવી હોય, તો એણે જૂની રામબાણ દવાઓ કરતાં ક્યાંય વધુ ઉત્તમ પરિણામ આપવું પડે. ખર્ચ આભને આંબે, પણ ફાયદો કદાચ રતિભાર જ વધે. આને લીધે નવી શોધનો ઉત્સાહ જ મરી પરવારે છે.

આ સમસ્યા માત્ર પ્રયોગશાળાઓ પૂરતી સીમિત નથી. આપણી માનસિકતા પણ આ રોગથી પીડાય છે. જે વ્યવસ્થા એક વાર ઘર કરી ગઈ હોય, તેને હટાવવા માટે સાધારણ સુધારો ચાલતો નથી. માણસ ત્યારે જ નવી વસ્તુ સ્વીકારે જ્યારે તે જૂની કરતાં દસ ગણી ઊંચી દેખાય. આપણે દરેક નવા વિચાર પાસે અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે તે આવતાની સાથે જ સદીઓ જૂના અનુભવને પછાડી દે. આ અપેક્ષાના ભાર નીચે અસંખ્ય નાના પણ કિંમતી સુધારાઓ દબાઈને મરી જાય છે.

ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબમાં આ ખેલ બરાબર જોવા મળે છે. પેઢીઓથી ચાલતા સંયુક્ત પરિવારમાં મોટા બાપુજી કે વડીલ સાસુની સત્તા ચાલતી હોય. એ વ્યવસ્થા સસ્તી, ટેવાયેલી અને સર્વસ્વીકૃત હોય છે. હવે ઘરમાં આવેલી નવી વહુ જો રસોડામાં કે પરિવારના નિર્ણયોમાં કોઈ નવી અને વધુ વ્યવહારુ પદ્ધતિ લાવવા માગે, તો ઘરમાં તરત તુલના શરૂ થઈ જાય. 'મોટી વહુ તો આખું ઘર એક સાંધે સાડત્રીસ તૂટે તેમ સંભાળી લેતાં, તું એનાથી ચડિયાતી છે?' નવી વ્યક્તિએ માત્ર સારું કામ નથી કરવાનું, એણે જૂના જીવતા દંતકથાસમાન વડીલ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ સાબિત થવું પડે છે. પરિણામે, નવો વિચાર ક્યારેય અમલમાં આવતો જ નથી.

દરેક નવા અંકુરે વટવૃક્ષ કરતાં ઊંચું દેખાવાની શરત પૂરી કરવાની નથી હોતી; એને માત્ર પોતાની મેળે ઊગવા દેવો પડે છે.