બાઇકશેડિંગ

કરોડો રૂપિયાના જટિલ પ્રોજેક્ટ પર દસ મિનિટમાં સહી થઈ જાય છે, પણ ઓફિસના કેન્ટીનમાં ચાના કપ કયા રંગના રાખવા એના પર ત્રણ કલાકની મીટિંગ ચાલે છે. આ મૂર્ખામી નથી, માનસિક રોગચાળો છે. અંગ્રેજીમાં આને 'બાઇકશેડિંગ' કહે છે, અથવા પારકિન્સનનો ક્ષુલ્લકતાનો નિયમ. માણસ જે વિષય સમજતો નથી તેના પર ચૂપ રહે છે, પણ જે બાબત સાવ પામર છે તેના પર પોતાની બુદ્ધિનું પ્રદર્શન કરવા તૂટી પડે છે.

બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર સી. નોર્થકોટ પારકિન્સને ૧૯૫૭માં આ વિચાર આપ્યો હતો. તેમણે એક કમિટીનું ઉદાહરણ આપેલું. કમિટી સામે ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ બનાવવાનો પ્લાન આવે છે. રિએક્ટરની ડિઝાઇન એટલી જટિલ છે કે કોઈને કશું સમજાતું નથી, એટલે બધા ચૂપચાપ ફાઇલ મંજૂર કરી દે છે. પણ પછી મુદ્દો આવે છે કર્મચારીઓ માટે સાઇકલ સ્ટેન્ડ બનાવવાનો. હવે સાઇકલના શેડનું છાપરું પતરાનું રાખવું કે સિમેન્ટનું, એમાં બધા નિષ્ણાત બની જાય છે. પરિણામે અબજોના રિએક્ટર કરતાં દસ હજારના શેડ પર દસ ગણી વધુ ચર્ચા થાય છે. ૧૯૯૯માં સોફ્ટવેર ડેવલપર પોલ-હેનિંગ કેમ્પે આ શબ્દને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં વાયરલ કર્યો.

આ આદત કોર્પોરેટ જગતની સૌથી મોટી ઊર્જા ચોરી છે. જટિલ સમસ્યાઓ મહેનત માંગે છે, જ્યારે નાની વાતોમાં દરેક સામાન્ય માણસ પાસે મફતનો અભિપ્રાય તૈયાર હોય છે. કોઈ પણ મીટિંગમાં લોકોને માત્ર પોતાનું મહત્વ સાબિત કરવું હોય છે. પરિણામ એ આવે છે કે કંપનીનું ભવિષ્ય નક્કી કરતા નિર્ણયો વગર ચર્ચાએ પસાર થઈ જાય છે અને નજીવી બાબતોમાં આખી સંસ્થાનો પિત્તો ઊકળી જાય છે.

મુંબઈની એક વિશાળ લિસ્ટેડ કંપનીના બોર્ડરૂમનું દ્રશ્ય જુઓ. કંપની પાંચસો કરોડના ખર્ચે નવો પ્લાન્ટ નાખવા જઈ રહી છે. પ્રેઝન્ટેશન પૂરું થાય છે અને બોર્ડના આઠ ડિરેક્ટરો પાંચ મિનિટમાં માથું હલાવીને મંજૂરી આપી દે છે, કારણ કે ફાઇનાન્સિયલ મોડલ કોઈને વાંચવું નથી. પણ એ જ મીટિંગમાં જ્યારે કંપનીના નવા લોગોનો રંગ ઘાટો વાદળી રાખવો કે આછો આસમાની, એ સ્લાઇડ આવે છે ત્યારે અસલી મહાભારત શરૂ થાય છે. અડધા કલાક સુધી ફોન્ટ સાઇઝ અને શેડ પર ઝઘડા ચાલે છે. દરેક સાહેબને બતાવવું છે કે પોતે જાગે છે.

જે માણસ પાસે વિરાટ કામ કરવાની ઔકાત નથી હોતી, તે પતરાના શેડનો રંગ નક્કી કરવામાં આખી જિંદગી વેડફી નાખે છે.