બાયોફિલિયા પૂર્વધારણા

સિમેન્ટના જંગલમાં બેઠેલા માણસને લીલોતરી જોઈને કેમ શાંતિ મળે છે? જવાબ સરળ છે: આપણું મગજ કોંક્રીટ માટે નહીં, જંગલ માટે બન્યું હતું. બાયોફિલિયાનો સીધો અર્થ છે જીવંત સૃષ્ટિ પ્રત્યેનો સહજ પ્રેમ. માનવીના ડીએનએમાં કુદરત અને અન્ય જીવો સાથે જોડાઈ રહેવાની એક પ્રાકૃતિક ભૂખ વણાયેલી છે. આપણે ગમે તેટલા મોર્ડન થઈ જઈએ, પણ બંધ ફ્લેટમાં બેસીને અંદરથી ગૂંગળામણ થાય છે અને અચાનક ખુલ્લા બગીચામાં જતાં જ મન હળવું થઈ જાય છે.

આ વિચાર જાણીતા જીવવિજ્ઞાની એડવર્ડ ઓ. વિલ્સને ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તક 'બાયોફિલિયા' દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. વિલ્સને દલીલ કરી હતી કે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન માણસ લાખો વર્ષ સુધી વૃક્ષો, નદીઓ અને પ્રાણીઓની વચ્ચે જીવ્યો છે. એટલે આપણા જીવને લીલા રંગ સાથે અને વહેતા પાણી સાથે એક જૈવિક કનેક્શન છે. કુદરતથી સાવ કપાઈ જવું એ માણસના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે ધીમા ઝેર સમાન છે.

આ વાતનું મહત્વ આજના ડિજિટલ યુગમાં સો ગણું વધી ગયું છે. આપણે આખો દિવસ સ્ક્રીનની સામે બેસી રહીએ છીએ. આંખો થાકે છે અને મગજ સૂકાઈ જાય છે. આ કોઈ સામાન્ય થાક નથી, આ કુદરતથી વિખૂટા પડવાની અકળામણ છે. જે ઘરોમાં છોડવાઓ હોય છે કે જ્યાંથી બારી બહાર ઝાડ દેખાય છે, ત્યાં લોકોનો તણાવ ઝડપથી ઘટે છે. હોસ્પિટલના દર્દીઓ પણ જે રૂમની બારીમાંથી ઝાડવા દેખાતાં હોય ત્યાં ઝડપથી સાજા થાય છે.

આપણા વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયાના વર્તનને બારીકાઈથી જુઓ. સવારે છ વાગ્યે ફેમિલી ગ્રૂપમાં સૂર્યોદય, હિમાલય કે ઝાકળવાળા ગુલાબના ફોટા કેમ ફરે છે? ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પહાડો અને ખળખળ વહેતા ઝરણાંની રીલ્સ લાખો લોકો કેમ જોયા કરે છે? કારણ કે શહેરના ટ્રાફિક અને ફ્લેટની બંધિયાર દીવાલોમાં કેદ થયેલો ભારતીય જીવ મોબાઈલ સ્ક્રીન પર પણ કુદરતની એક ઝલક શોધી રહ્યો છે. એ ડિજિટલ ભ્રમથી પોતાની જૈવિક ભૂખ સંતોષવાનો મરણિયો પ્રયાસ કરે છે.

માણસ ગમે તેટલો સાયબર બની જાય, એનું મૂળ સોફ્ટવેર આજેય જંગલની માટીમાં જ સચવાયેલું છે.