બોબ રૂબિન સોદો

નફો મારો, નુકસાન તમારું. આ દુનિયાનો સૌથી અનૈતિક પણ સૌથી લોકપ્રિય ખેલ છે. જ્યારે બધું સારું ચાલે ત્યારે બોનસ, તાળીઓ અને કરોડો રૂપિયા ખિસ્સામાં મૂકી લેવાના. પણ જ્યારે વહાણ ડૂબવા લાગે ત્યારે ખર્ચ પ્રજા કે બીજા કોઈના માથે ઢોળીને હાથ ખંખેરી લેવાના. આ ચાલાકીને 'બોબ રૂબિન સોદો' કહે છે. આમાં નિર્ણય લેનાર ક્યારેય પોતાનું ચામડું જોખમમાં મૂકતો નથી. ખોટ બીજા ભોગવે છે, ફાયદો એકલો ઉપાડે છે.

આ શબ્દ નસીમ નિકોલસ તાલેબે પોતાના પુસ્તક 'સ્કિન ઇન ધ ગેમ' (૨૦૧૮)માં આપ્યો હતો. અમેરિકાના પૂર્વ નાણામંત્રી બોબ રૂબિને સિટીબેંકમાં વર્ષો સુધી કરોડો ડોલરનો નફો અને બોનસ ખિસ્સામાં મૂક્યા. પણ ૨૦૦૮ની મહામંદીમાં જ્યારે એ જ બેંક ખાડે ગઈ, ત્યારે સરકારે સામાન્ય કરદાતાઓના પૈસે તેને બચાવી. રૂબિનના ખિસ્સામાંથી એક રૂપિયો પણ કપાયો નહીં. તાલેબે આ પરોપજીવી માનસિકતાને ઉઘાડી પાડી.

આ સોદો સમાજમાં અયોગ્ય લોકોને શક્તિશાળી બનાવે છે. જે માણસ પરિણામ ભોગવવાનો નથી, તે હંમેશાં બેજવાબદાર અને વિનાશક નિર્ણયો લેશે. સાહસ એ નથી કે તમે બીજાના પૈસે જુગાર રમો. સાચું સાહસ એ છે કે ખોટ જાય તો તમારી પોતાની આંગળી કપાય. કોર્પોરેટ જગતથી માંડીને વહીવટી તંત્ર સુધી, જ્યાં પણ જવાબદારી વગરની સત્તા હોય ત્યાં આ ભ્રષ્ટ સોદો ધમધોકાર ચાલે છે.

આપણા દેશના રમતગમતના ફેડરેશનો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કુસ્તી કે હોકીના જૂના બાબુઓ દાયકાઓ સુધી ખુરશી ચોંટાડીને બેસી રહે છે. ખેલાડી ઓલિમ્પિકમાં મેડલ લાવે તો તરત આગળ આવીને હાર પહેરી લે છે, વિદેશ પ્રવાસો માણે છે અને સરકારી ગ્રાન્ટ ખિસ્સામાં સેરવે છે. પણ જો ખેલાડી હારી જાય કે સુવિધા વિના રઝળે, તો દોષ ખેલાડીના માથે. અધિકારીનું પદ અકબંધ રહે છે અને તેનું પેન્શન પણ. આ હલકી વ્યવસ્થા છે.

જે માણસ હારનો દંડ નથી ભરતો, તેને જીતના ઇનામ પર હાથ મારવાનો કોઈ હક નથી.