બૂમરેંગ અસર

તમે કોઈને પૂરી તાકાતથી રોકવાનો પ્રયાસ કરો અને એ માણસ સામે ચાલીને બમણા જોશથી એ જ ભૂલ કરે. આ બૂમરેંગ અસર છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના આદિવાસીઓ જે લાકડું હવામાં ફેંકે એ ગોળ ફરીને પાછું હાથમાં વાગે, બિલકુલ એવું. તમે કોઈનો વિચાર બદલવા માટે એટલું દબાણ કરો છો કે સામેવાળો તમારાથી બચવા માટે પોતાના જૂના વિચારને વધુ મજબૂતીથી પકડી લે છે. સમજાવટ જ્યારે આક્રમક બને ત્યારે પરિણામ શૂન્ય નહીં, માઈનસમાં જાય છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચાર ૧૯૫૦ના દાયકામાં સમજાવટના પ્રયોગો દરમિયાન આવ્યો અને પછી જેક બ્રેહ્મના 'રિએક્ટન્સ' સિદ્ધાંત સાથે જોડાયો. માણસ મૂળભૂત રીતે સ્વતંત્ર રહેવા ટેવાયેલો જીવ છે. એને જ્યારે લાગે કે કોઈ એની પસંદગી છીનવી રહ્યું છે, ત્યારે એનો અહંકાર જાગી ઊઠે છે. સત્ય સાચું હોય તો પણ ઉપદેશકની ભાષા જો જોહુકમી ભરેલી હોય, તો સામેવાળો સત્યનો પણ વિરોધ કરશે. સલાહ જ્યારે બંધન લાગે ત્યારે વિદ્રોહ આપોઆપ જન્મ લે છે.

આપણે આ રોજ જોઈએ છીએ. માતાપિતા કિશોર વયના દીકરાને સિગારેટ કે સ્માર્ટફોનથી દૂર રહેવા માટે ચોવીસ કલાક ભાષણ આપે છે. પરિણામ? છોકરો સંતાઈને એ જ વસ્તુ ડબલ માત્રામાં કરે છે. સરકારી જાહેરાતો ઘણીવાર એવા કડક અવાજમાં ધમકી આપે છે કે સામાન્ય નાગરિકમાં સામો રોષ પેદા થાય છે. કોઈને બદલવાની સૌથી ખરાબ રીત એ છે કે એને સાબિત કરી આપવું કે એ મૂરખ છે. માણસ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા કરતાં તમારી સામે લડવાનું પસંદ કરશે.

કોઈ ગુજરાતી સોસાયટીના નવરાત્રિ મહોત્સવનું ઉદાહરણ લો. કમિટીના વડીલો કડક ફરમાન બહાર પાડે કે રાત્રે બાર વાગ્યા પછી એક પણ ગરબો નહીં વાગે અને યુવાનોએ પશ્ચિમી કપડાં પહેરીને મેદાનમાં ન આવવું. સાથે ચાર-પાંચ લાંબા નિયમો અને દંડની નોટિસ બોર્ડ પર ચોંટાડી દેવામાં આવે. પછી જુઓ તમાશો. જે છોકરાઓ સામાન્ય રીતે સાડા અગિયારે થાકીને ઘરે જતા રહેતા હતા, એ હવે બાર વાગ્યા પછી સોસાયટીના નાકે પોતાની કારની ડેકી ખોલીને મોટા સ્પીકર પર સવારના ત્રણ વાગ્યા સુધી સંગીત વગાડશે. નિયમ થોપવાની અહંકારી રીત સામે યુવાનોએ પોતાનો અવાજ ઊંચો કરી દીધો.

કોઈના હાથમાંથી લાકડી ખેંચવી હોય તો મુઠ્ઠી પછાડવાને બદલે એને બીજી ચીજ આપવી પડે, નહિતર પહેલો ઘા તમારા માથે જ પડશે.