કંટાળાની છૂપી તાકાત

કંટાળો કોઈ માનસિક બીમારી નથી. એ મગજનું ખાલી સ્ટેશન છે, જ્યાં નવી ટ્રેનો માટે પાટા સાફ થાય છે. આ શબ્દાવલી કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી નથી આવી, પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એનો મહિમા વારંવાર ગવાયો છે. જ્યારે કરવા માટે કશું ન હોય, કોઈ નવો મેસેજ ન હોય અને ઉત્તેજના શૂન્ય થઈ જાય, ત્યારે મગજ અકળાય છે. એ અકળામણ જ કંટાળો છે. આપણી સંસ્કૃતિ માને છે કે કંટાળો એટલે આળસ. વાસ્તવમાં કંટાળો એ સર્જનાત્મકતાનો ગર્ભ છે.

આજના માણસને શાંતિ નથી જોઈતી, એને સતત ઘોંઘાટ જોઈએ છે. સ્ક્રીન પર આંગળી ઘસ્યા કરવી એ કંટાળાથી ભાગવાનો સસ્તો રસ્તો છે. તમે જ્યારે કંટાળાને સ્માર્ટફોનના શોટ્સથી ઢાંકી દો છો, ત્યારે વિચારવાનો દરવાજો બંધ કરી દો છો. મગજ જ્યારે સાવ ખાલી હોય છે ત્યારે જ એ જૂની સ્મૃતિઓ, અણઉકેલાયેલા પ્રશ્નો અને નવી કલ્પનાઓને જોડી શકે છે. અસલ વિચારો ત્યારે જ ફૂટે છે જ્યારે મગજ પાસે બીજું કોઈ કામ નથી હોતું.

જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીમાં બેઠેલા જૂના સિનિયર ક્લાર્ક મનસુખભાઈને જુઓ. બપોરે ત્રણ વાગ્યે લંચ પત્યું છે, કમ્પ્યુટરનું સર્વર ડાઉન છે અને સામે કોઈ અરજદાર નથી. ટેબલ પર ધૂળ ખાતી જૂની ફાઈલો પડી છે. મોબાઈલમાં નેટવર્ક પકડાતું નથી. પહેલી પંદર મિનિટ મનસુખભાઈ અકળાયા, માખીઓ ઉડાડી. પણ એ અસહ્ય કંટાળાની અડધી કલાકમાં જ એમનું મગજ એવા સવાલ તરફ ગયું જે વર્ષોથી કોઈએ નહોતો વિચાર્યો: વર્ષો જૂની રેકર્ડ ફાઈલોને રજિસ્ટર નંબરને બદલે ગામના પિનકોડ પ્રમાણે ગોઠવીએ તો? સર્વર આવતાં જ એમણે આ નવી સિસ્ટમ કાગળ પર ઉતારી દીધી. આ વિચાર કોઈ ટ્રેનિંગમાંથી નહોતો આવ્યો, નવરાશના કંટાળામાંથી જન્મેલો હતો.

આપણે આખી જિંદગી કંટાળાથી ડરતા રહ્યા છીએ. પરિણામે આપણી પાસે વ્યસ્ત લોકોની ફોજ છે, પણ મૌલિક વિચારકોની ખોટ છે. જે સંસ્કૃતિ ખાલીપો સહન નથી કરી શકતી, એ ક્યારેય નવું સર્જન કરી શકતી નથી. કંટાળાને સ્વીકારો, એ મગજને મળેલો એક અદભુત વિરામ છે.

જે માણસ પોતાના કંટાળા સાથે અડધો કલાક એકલો બેસી શકતો નથી, એ આખી જિંદગી બીજાના વિચારોનો ગુલામ રહે છે.