બોઇડનું રેઝર

જિંદગી સિદ્ધાંતોની ચોપડી નથી, રણમેદાન છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ સેકન્ડે સેકન્ડે બદલાતી હોય ત્યારે જડ નિયમો તમને જીતાડી શકતા નથી. ત્યાં માત્ર અનુકૂલનની ઝડપ કામ આવે છે. આ વિચાર લશ્કરી રણનીતિકાર જ્હોન બોઇડના દર્શનમાંથી પ્રગટ્યો છે. જેને બોઇડનું રેઝર કહેવામાં આવે છે તે એક સણસણતો નિયમ છે: જો તમારે સતત અનિશ્ચિતતામાં ટકવું હોય, તો જડ આદર્શો અને અહંકારને કાપી નાખો. વાસ્તવિકતા જેવી છે તેવી સ્વીકારો અને સામેવાળા કરતાં વધુ ઝડપથી તમારી ચાલ બદલો.

જ્હોન બોઇડ અમેરિકન એરફોર્સના પાઇલટ અને લશ્કરી વિચારક હતા. તેમણે યુદ્ધમાં વિમાન ચલાવતી વખતે નિર્ણય લેવા માટે 'ઊડા લૂપ' (ઓબ્ઝર્વ, ઓરિએન્ટ, ડિસાઇડ, એક્ટ)નો સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એ જ ચિંતનમાંથી આગળ જતાં આ રણનીતિક રેઝરની વાત નીકળી. કોઈ એક પુસ્તકમાં આ શબ્દ ચોક્કસપણે ક્યારે સિક્કાની જેમ ઢળાયો તે નક્કી નથી, પણ સિદ્ધાંત એકદમ સ્પષ્ટ છે: ઝડપી નિર્ણય અને પોતાની અંદરનો સાચો હેતુ—આ બે સિવાયનો બધો જ કચરો છે.

આ વિચાર કેમ મહત્ત્વનો છે? કારણ કે મોટાભાગના લોકો પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે પણ જૂના ટાઈમટેબલને વળગી રહે છે. તેઓ વિચારવામાં એટલો સમય બગાડે છે કે સાચી તક હાથમાંથી નીકળી જાય છે. બોઇડનું રેઝર કહે છે કે તમારા આયોજન કરતાં તમારી સ્થિતિસ્થાપકતા વધુ કિંમતી છે. અહંકાર કહેશે કે ‘મારો પ્લાન સાચો છે’, પણ રેઝર કહેશે કે ‘વાસ્તવિકતા બદલાઈ ગઈ છે, તરત વળો.’

આ વાત સમજવી હોય તો ગાંધીનગરમાં સચિવાલય પાછળ કે દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. એક છોકરો છે જેણે ત્રણ વર્ષ પહેલાં બનાવેલું ટાઈમટેબલ હજી દીવાલ પર ચોંટાડી રાખ્યું છે. પેપરની પેટર્ન બદલાઈ ગઈ, પ્રશ્નો પૂછવાની રીત ફરી ગઈ, પણ એ જૂના થોથાં ગોખ્યા કરે છે. બીજો ઉમેદવાર બોઇડના રેઝર પર ચાલે છે. તે પેપરનું વલણ જોતાં જ પોતાની વાંચવાની પદ્ધતિ રાતોરાત બદલી નાખે છે. તે સિલેબસના જૂના પ્રેમમાં પડવાને બદલે પરીક્ષાની આજની વાસ્તવિકતા સ્વીકારે છે. પહેલા વિદ્યાર્થી પાસે યોજના છે, પણ બીજા પાસે રણનીતિ છે.

જે ઝડપથી વાળી નથી શકાતી તે તલવાર નથી, લોખંડનો કટકો છે.