વિસ્તાર અને સર્જન સિદ્ધાંત

ડર કે ક્રોધ જેવી નકારાત્મક લાગણીઓ માણસની દૃષ્ટિ સંકોચી નાખે છે. જંગલમાં સામે વાઘ આવે ત્યારે મગજ માત્ર ભાગવાનો કે લડવાનો જ વિચાર કરે. ત્યાં નવીનતા કે કવિતાને કોઈ સ્થાન નથી હોતું. પણ ખુશી, સંતોષ અને ઉત્સાહ જેવી હકારાત્મક લાગણીઓ સાવ ઊલટું કામ કરે છે. એ તમારા વિચારવાની ક્ષિતિજો ખોલે છે અને લાંબા ગાળાના સાધનો ઊભા કરે છે. આ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં બ્રોડન એન્ડ બિલ્ડ થિયરી કહે છે. તે માનસશાસ્ત્રી બાર્બરા ફ્રેડ્રિકસને ૧૯૯૮માં રજૂ કર્યો હતો. તેમનું કહેવું સીધું હતું: સારા મૂડમાં માણસ નવી શક્યતાઓ જુએ છે, અને એ શક્યતાઓ ભવિષ્યની તાકાત બને છે.

આ વાત કોઈ સસ્તી પૉઝિટિવ થિન્કિંગની વાર્તા નથી. જ્યારે મન હળવું અને આશાવાદી હોય ત્યારે માણસ અખતરા કરવા તૈયાર થાય છે. તે નવા સંબંધો બાંધે છે, નવા કૌશલ્યો શીખે છે અને શારીરિક રીતે પણ વધુ મજબૂત બને છે. ક્ષણિક આનંદ જતો રહે, પણ તેના પ્રભાવમાં બનાવેલા સંબંધો અને શીખેલી આવડત જિંદગીભર ટકી રહે છે. સંકટ આવે ત્યારે એ જ બિલ્ડ થયેલી મૂડી બચાવે છે. નિરાશા સંકોચે છે, પ્રસન્નતા વિસ્તારે છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય જીવનમાં લોન અને ઇએમઆઈના ચક્રને જુઓ. જ્યારે ભરતભાઈ માથે ઘરની મોટી લોન, ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ અને કારનો હપ્તો તોળાતા હોય, ત્યારે તેમનું મગજ ટનલ વિઝનમાં ફસાઈ જાય છે. તેઓ માત્ર પૈસા બચાવવા કે આગ ઓલવવાનો જ વિચાર કરે છે. ક્યારેય કોઈ નવો ધંધો કે નવું રોકાણ વિચારી શકતા નથી. પણ ધારો કે નાની બચત કે યોગ્ય વીમાને લીધે તેમનું મન આર્થિક ભયથી મુક્ત થાય, ત્યારે તેઓ શાંતાથી ભવિષ્ય વિચારે છે. તેઓ સાઈડ બિઝનેસ શરૂ કરે છે કે નવું કૌશલ્ય શીખે છે, જે આગળ જતાં કમાણીનો નવો સ્રોત બની જાય છે.

સતત ભય અને તણાવમાં જીવતો માણસ માત્ર બચે છે, વિકસતો નથી. જે લોકો પોતાના માનસિક ક્ષેત્રને મોકળું રાખી શકે છે, તેઓ જ આ મુશ્કેલ દુનિયામાં ટકાઉ સામ્રાજ્ય ઊભું કરી શકે છે. સંકોચાવું એ આપણી સુરક્ષા હોઈ શકે, પણ વિસ્તરવું એ જ આપણી ખરી પ્રગતિ છે.

ચિંતા માત્ર ખાડો પૂરે છે; નિર્ભય મન જ નવો કિલ્લો ચણી શકે છે.