બુલશીટ સ્લીપર ઇફેક્ટ

કોઈ લુચ્ચો માણસ તમને સાવ વાહિયાત વાત કહે ત્યારે તમે તરત માની નથી લેતા. તમને ખબર હોય છે કે બોલનાર ભરોસાપાત્ર નથી. મગજ એ ગપગોળાને કચરાપેટીમાં નાખી દે છે. પણ છ મહિના પછી ચમત્કાર થાય છે. પેલો બોલનાર ચહેરો ભુલાઈ જાય છે, પણ વાત મગજમાં ક્યાંક ચોંટી રહે છે. હવે એ વાત તમને સત્ય જેવી લાગે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીનું નામ છે: બુલશીટ સ્લીપર ઇફેક્ટ.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના જૂના સ્લીપર ઇફેક્ટમાંથી આવ્યો છે, પણ જ્હોન પેટ્રોસેલી અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ૨૦૨૩માં આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ સામે મૂક્યો. બુલશીટ એટલે કે હકીકતની કોઈ પરવા કર્યા વિના ફંગોળાયેલો કચરો. શરૂઆતમાં નબળો સ્ત્રોત હોવાથી તમે તેને નકારો છો. સમય જતાં સ્ત્રોત વિસરાઈ જાય છે અને માહિતી મગજમાં હકીકત બનીને જાગૃત થઈ જાય છે. જુઠ્ઠાણું ઊંઘમાંથી જાગી જાય છે.

આ આપણી યાદશક્તિની સૌથી મોટી નબળાઈ છે. આપણું મગજ માહિતી સાચવી રાખે છે, પણ એ માહિતી ક્યાંથી આવી હતી તેનો સંદર્ભ ભૂલી જાય છે. અફવાઓ, પાયાવિહોણા આક્ષેપો અને બજારુ તુક્કાઓ આ જ રીતે લાંબું આયુષ્ય ભોગવે છે. દુનિયામાં પીળા પત્રકારત્વ અને સોશિયલ મીડિયાની ઝેરી કન્ટેન્ટ ફેક્ટરીઓ આ જ સિદ્ધાંત પર જીવે છે. એક વાર ગંદકી ફેલાવી દો, લોકો શરૂઆતમાં હસશે, પણ વર્ષ પછી તેને શાસ્ત્રવચન માનીને દોહરાવશે.

તમારા સોસાયટીના નવરાત્રિ મંડળ કે મંદિર ટ્રસ્ટની મિટિંગ યાદ કરો. ટ્રસ્ટના એક બદનામ, નવરા સભ્યે અફવા ઉડાવી કે પ્રમુખે સાઉન્ડ સિસ્ટમના બિલમાં કટકી કરી છે. તે દિવસે બધાએ એ વાત હસી કાઢી, કારણ કે બોલનારની કોઈ આબરૂ નહોતી. પણ આઠ મહિના પછી, નવી ચૂંટણી વખતે, સભ્યો ધીમેથી એકબીજાના કાનમાં કહેશે કે પ્રમુખ હિસાબમાં ગરબડ કરે છે. કોઈને યાદ નથી કે આ ગપગોળો કોણે શરૂ કર્યો હતો. કચરો હવે સત્યનો દરજ્જો પામી ચૂક્યો છે.

જે જૂઠાણાને આજે તમે હસીને નકારી કાઢો છો, કાલે એ જ તમારી દલીલ બની જશે.