ગણતરીબાજ અસ્તિત્વ

માણસ હવે માણસ રહ્યો નથી, એક ચાલતી-ફરતી બેલેન્સ શીટ બની ગયો છે. આપણે આપણી જાતને કે અન્ય વ્યક્તિઓને લાગણી, વિચાર કે ચરિત્રથી નથી માપતા. દરેક સંબંધ, દરેક નિર્ણય અને દરેક ક્ષણનું આર્થિક મૂલ્યાંકન થાય છે. આ માનસિકતાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'કેલ્ક્યુલેટિંગ સેલ્ફ' કહે છે. અહીં વ્યક્તિ પોતાની જાતને એક એવા પ્રોજેક્ટ તરીકે જુએ છે, જેનો એકમાત્ર હેતુ નફો, હોદ્દો અને બજારભાવ વધારવાનો છે. જ્યારે આંતરિક મૂલ્યો ગાયબ થઈ જાય છે, ત્યારે માત્ર આંકડા જ બાકી રહે છે.

આ વિચાર લંડન સ્કૂલ ઓફ ઈકોનોમિક્સના પ્રોફેસર પીટર મિલરે ૨૦૧૧માં પોતાના એક અભ્યાસમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ મિશેલ ફૂકોના વિચારોને આગળ ધપાવીને તેમણે સમજાવ્યું કે આધુનિક વ્યવસ્થા માણસને અંદરથી કેવી રીતે બદલી નાખે છે. શાસન કે કોર્પોરેટ જગત હવે તમારી ઉપર લાકડી લઈને નથી બેસતું. તેઓ એવી સંસ્કૃતિ રચે છે જ્યાં તમે પોતે જ પોતાની જાતનું ઓડિટ કરવા લાગો છો. તમે કેટલું કમાયા, તમારી નેટવર્થ કેટલી વધી અને બીજા કરતાં તમે કેટલા ટકા આગળ છો, આ જ તમારો ધબકારો બની જાય છે.

આ માનસિકતાનું સૌથી નગ્ન સ્વરૂપ આપણા લગ્નબજારમાં જોવા મળે છે. વડીલો કહેશે કે 'સંસ્કાર જોવાના છે', પણ ટેબલ નીચે કેલ્ક્યુલેટર ધમધમતું હોય છે. છોકરાનું પેકેજ કેટલું, છોકરીના બાપનું સરનામું કયા પોશ વિસ્તારમાં છે અને વારસામાં કેટલા વીઘા જમીન મળશે. વર-કન્યા એકબીજા સાથે જિંદગી જીવવા નથી મળતા, પણ બે નાણાકીય પોર્ટફોલિયોનું મર્જર કરવા બેઠા હોય તેવું લાગે છે. નાત-જાતના મેરેજ બ્યુરોમાં લાગણી કે બૌદ્ધિક મેળનું કોઈ ખાનું નથી હોતું. ત્યાં માત્ર ટકાવારી, પગાર અને પ્રોપર્ટીનું વજન તોળાય છે.

આ આંધળી ગણતરી માણસને અંદરથી સાવ ખોખલો કરી નાખે છે. તમે કોઈ મિત્રને મળો ત્યારે એ નથી વિચારતા કે તેની સાથે વાત કરીને મન હળવું થશે. મનમાં પહેલો વિચાર એ આવે છે કે આ માણસ ભવિષ્યમાં કોઈ કામમાં આવશે કે નહીં. જ્યારે જીવનના દરેક પાસાને માત્ર વળતરના ત્રાજવે તોળવામાં આવે, ત્યારે જીવવાની સાહજિક મજા મરી પરવારે છે. હિસાબ રાખવો ખરાબ નથી, પણ હિસાબ જ પોતે માણસ બની બેસે ત્યારે જીવન માત્ર વ્યાપાર બની જાય છે.

જે જિંદગી માત્ર કેલ્ક્યુલેટર પર જીવાય છે, તેનો છેલ્લો સરવાળો હંમેશાં શૂન્ય જ આવે છે.