કેટાબોલિક પતન

કોઈ સામ્રાજ્ય કે મોટી કંપની એક જ દિવસમાં તૂટી પડતી નથી. તેનો વિનાશ ધીમો, કંટાળાજનક અને અંદરથી હોય છે. જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર જ્યારે ભૂખમરામાં પોતાના જ સ્નાયુઓ ખાઈને જીવે, તેને કેટાબોલિઝમ કહે છે. સમાજશાસ્ત્ર અને પર્યાવરણના લેખક જોન માઈકલ ગ્રીરે ૨૦૦૫માં આ શબ્દ સભ્યતાઓના વિનાશ માટે વાપર્યો. તેમનો તર્ક સીધો છે: જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખવાનો ખર્ચ તેની નવી આવક કરતાં વધી જાય, ત્યારે તે વ્યવસ્થા પોતાના જ જૂના હાડપિંજરને વેચીને કે બાળીને થોડો સમય ખેંચે છે. આ આત્મઘાતી ચક્ર એટલે કેટાબોલિક પતન.

આ મોડેલ ધડાકાભેર થતી ક્રાંતિ નથી, પણ ક્રમશઃ આવતી અધોગતિ છે. પહેલાં એક સંકટ આવે. સંસાધનો ઘટે. વ્યવસ્થા પોતાની મૂળ મિલકત કે શાખ વેચીને ખાડો પૂરે. થોડો સમય શાંતિ લાગે, પણ આધારસ્તંભો ખોખલા થઈ ચૂક્યા હોય. પછી બીજો આંચકો આવે. હવે બચાવવા માટે કશું બાકી ન હોય, એટલે આખો ઢાંચો એક સ્તર નીચે ઉતરી જાય. આ ચક્ર વારંવાર દોહરાવાય છે, જ્યાં સુધી તંત્ર સાવ તળિયે ન બેસી જાય.

આપણે આ દ્રશ્ય અમદાવાદ કે સુરતની જૂની કાપડ પેઢીઓમાં જોયું છે. એક જમાનામાં શેઠનો વટ હતો. નવી પેઢી આવી, બજારમાં પોલિએસ્ટર અને ઝડપી ફેશન આવી, પણ પેઢીએ પોતાની જૂની રીતો ન બદલી. ખર્ચાઓ ચાલુ રહ્યા અને આવક ઘટતી ગઈ. નફો ઘટ્યો એટલે પહેલાં ગોડાઉનની જમીન વેચીને બેંકના વ્યાજ ભર્યા. કારીગરો કાઢી નાખ્યા. પછી જૂનું સોનું અને ગામની વાડી વેચી. દરેક વેચાણ વખતે શેઠને લાગ્યું કે પરિસ્થિતિ સુધરી જશે. પણ સમસ્યા રોકડની નહોતી, વ્યવસ્થાના મૂળ સડી ગયા હતા.

આ પતન આંખો સામે ધીમે ધીમે ઊઘડે છે, છતાં માણસ તેને જોઈ શકતો નથી. તમે જ્યારે પ્રગતિના નામે તમારા અસલ પાયાને જ ગીરવે મૂકવા માંડો, ત્યારે સમજી લેવું કે રમત પૂરી થવા આવી છે. સમારકામ માટે જ જ્યારે ઘરની દીવાલોની ઈંટો વેચવી પડે, ત્યારે આખી છત માથે પડે ત્યાં સુધીની પ્રતીક્ષા જ બાકી રહે છે.

જે વ્યવસ્થા જીવવા માટે પોતાની જ ચામડી ઉતારવા માંડે, તેનું ભવિષ્ય માત્ર કબર હોય છે.