અવાજ દ્વારા સેન્સરશીપ

જૂના જમાનામાં સત્તાધીશોને સત્ય દબાવવું હોય ત્યારે અખબારો જપ્ત કરતા. પ્રેસ પર તાળાં મારતા. કલમ છીનવી લેતા. એ સીધી સેન્સરશીપ હતી. આજના ડિજિટલ યુગમાં કોઈ માહિતી છુપાવવાની જરૂર નથી પડતી. તેનાથી ઊલટું, એટલો બધો બકવાસ અને કોલાહલ પીરસવામાં આવે છે કે અસલી અવાજ દબાઈ જાય. સત્યને મારવા માટે તલવાર નથી જોઈતી, માત્ર અર્થહીન અવાજનું પૂર જોઈએ. આ રણનીતિને 'અવાજ દ્વારા સેન્સરશીપ' કહે છે. તમારી આંખો સામેથી કશું છીનવાતું નથી, પણ તમારું ધ્યાન ભટકાવી દેવાય છે.

આ વિચાર આધુનિક માહિતી યુદ્ધ અને મીડિયા સિદ્ધાંતોમાંથી આવ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રી ઝેનેપ તુફેક્ચી અને લેખક પીટર પોમેરાન્ત્સેવે આ પ્રક્રિયાને બારીકાઈથી નોંધી છે. જ્યારે દરેક ખૂણેથી સોશિયલ મીડિયા પર અફવાઓ, વિવાદો અને ચીસોનો વરસાદ વરસતો હોય, ત્યારે અસલી વિષય પર કોઈ ચર્ચા નથી થતી. લોકો વિચારી નથી શકતા. તેઓ થાકી જાય છે. ધ્યાન ભંગ થવો એ જ આજના શાસકો અને ચાલાક લોકોનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. જ્યાં ઘોંઘાટ વધારે હોય, ત્યાં સાચો માણસ આપોઆપ મૂંગો થઈ જાય છે.

સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ માર્કેટમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. ધારો કે કોઈ મોટા વેપારીનું ખોટું પેમેન્ટ અટવાયું છે કે પેઢીમાં મોટી છેતરપિંડી થઈ છે. એ વાત જો બજારમાં ફેલાય તો શાખ ધોવાઈ જાય. ચાલાક વેપારી આ સાચી વાત દબાવવા માટે ખુલાસા કરવા નથી બેસતો. એ જ સાંજે તે દલાલો વચ્ચે અચાનક નવી અફવાઓ છોડી દેશે: ફલાણા શેઠનું દેવાળું ફૂંકાયું છે, અઠવાડિયા પછી અમુક માલના ભાવ ડબલ થવાના છે, કે પછી કોઈ અંગત સ્કેન્ડલની ગપસપ. આખા મહિધરપુરા કે રિંગરોડના વોટ્સએપ ગ્રૂપોમાં ગણતરીની મિનિટોમાં એ નવો તમાશો ધૂમ મચાવશે. અસલી ચોરીની વાત ઘોંઘાટના ઢગલા નીચે દટાઈ જશે.

આ સેન્સરશીપ અત્યંત ક્રૂર છે કારણ કે તે તમને આભાસ કરાવે છે કે તમે સ્વતંત્ર છો. તમારી પાસે અઢળક માહિતી છે, અઢળક વીડિયો છે, ચોવીસે કલાક અપડેટ્સ છે. છતાં તમે અંધારામાં છો. જે ક્ષણે તમે કોઈ મોટા પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા જાઓ છો, તે જ ક્ષણે કોઈ નવો તાયફો તમારી સ્ક્રીન પર નાચી ઊઠે છે. અસત્ય હવે સત્યને રોકતું નથી. તે ફક્ત સત્યને ઘોંઘાટના મહાસાગરમાં ડુબાડી દે છે.

મોં પર પટ્ટી બાંધવી એ જૂની તાનાશાહી હતી; કાનમાં પીપૂડાં વગાડીને બહેરો કરી દેવો એ આધુનિક ગુલામી છે.