સીએનએન ઇફેક્ટ

કેમેરો ઘટના તરફ ફરે છે, અને સત્તાના નિર્ણયો બદલાઈ જાય છે. આ સીધો ખેલ છે. ચોવીસ કલાક ચાલતી લાઈવ ન્યૂઝ ચેનલો જ્યારે કોઈ એક જ મુદ્દા પર સતત કેમેરા તાકી રાખે, ત્યારે શાસકો કે સંચાલકોને તાત્કાલિક, અવિચારી પગલાં લેવા મજબૂર થવું પડે છે. આ દબાણને રાજનીતિ અને મીડિયાના અભ્યાસુઓ ‘સીએનએન ઇફેક્ટ’ કહે છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં ખાડી યુદ્ધ અને સોમાલિયાના ભૂખમરાના લાઈવ દ્રશ્યો જોઈને અમેરિકન સરકારના નિર્ણયો બદલાયા ત્યારે આ શબ્દ ચલણમાં આવ્યો. ટેલિવિઝન હવે માત્ર સમાચાર આપતું નથી, તે નીતિ ઘડે છે.

આ અસર પાછળ કોઈ ઊંડી સમજણ કે ડહાપણ હોતું નથી; માત્ર તત્કાળ ઘોંઘાટ હોય છે. શાંતિથી વિચારવાનો કે ધીરજથી સત્ય તપાસવાનો સમય શાસક પાસે રહેતો નથી. સ્ક્રીન પર લાલ અક્ષરોમાં ‘બ્રેકિંગ ન્યૂઝ’ ચમકે, એન્કર ટેબલ પર હાથ પછાડીને ચીસો પાડે, અને સામાન્ય જનતામાં ઊકળાટ ઊભો થાય. આ જનઆક્રોશ જોઈને સત્તાધીશો લાંબા ગાળાના નફા-નુકસાનનો વિચાર કર્યા વગર, માત્ર કેમેરાને શાંત કરવા માટે તઘલખી નિર્ણયો લઈ લે છે.

આપણા બોલિવૂડ અને મનોરંજન જગતમાં આ તમાશો વારંવાર જોવા મળે છે. કોઈ અભિનેતાનું રહસ્યમય સંજોગોમાં અવસાન થાય કે ડ્રગ્સની નાની અમથી ચર્ચા ઊઠે, એટલે મુંબઈની ટીવી ચેનલો પાછળ પડી જાય છે. સવારથી સાંજ સુધી સ્ટુડિયોમાં અદાલતો ભરાય. કલાકારોના ઘર બહાર ઓબી વાનનો જમાવડો થઈ જાય. આ અનંત લાઈવ પ્રસારણ એવો માહોલ બનાવે છે કે સરકારી તપાસ એજન્સીઓ અને નેતાઓ પર સીધું દબાણ આવે છે. કાયદાકીય પ્રક્રિયા બાજુ પર મુકાઈ જાય છે અને ટીવીની હેડલાઇન સંતોષવા માટે તાબડતોબ ધરપકડો કે દરોડા પાડવા પડે છે.

આ સ્થિતિ માત્ર ફિલ્મ જગત કે રાજકારણ પૂરતી સીમિત નથી. કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં જ્યારે કોઈ નાની ભૂલ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થાય, ત્યારે મેનેજમેન્ટ પણ આ જ રોગનો ભોગ બને છે. મૂળ પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવાને બદલે માત્ર પબ્લિક રિલેશન્સ બચાવવા માટે નિર્દોષ માણસોની બલિ ચડાવી દેવાય છે. કેમેરાનો પ્રકાશ સત્ય બતાવવા માટે ઓછો અને આંખો આંજી નાખવા માટે વધુ વપરાય છે.

જે નિર્ણયો કેમેરાની ચીસાચીસ જોઈને લેવાય છે, તેનો પસ્તાવો હંમેશાં શાંત રૂમમાં બેસીને કરવો પડે છે.