કોચ ઇફેક્ટ

બીજાને સલાહ આપવી એ મફતનો ધંધો છે, પણ એનું પરિણામ અણધાર્યું રોકડું આવે છે. જ્યારે તમે કોઈને માર્ગદર્શન આપો છો, ત્યારે ખરેખર તો તમે ખુદને શીખવી રહ્યા હો છો. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'કોચ ઇફેક્ટ' કહે છે. સામેવાળાને રસ્તો બતાવતી વખતે આપણો પોતાનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને આપણું પોતાનું પ્રદર્શન પણ સુધરે છે.

આ વિચાર જાણીતા ઓર્ગેનાઇઝેશનલ સાયકોલોજિસ્ટ એડમ ગ્રાન્ટે પોતાના ૨૦૨૩ના પુસ્તક 'હિડન પોટેન્શિયલ'માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો છે. લોકો સામાન્ય રીતે એવું માને છે કે શીખવા માટે મોટા ગુરુ પાસે જવું પડે. પણ હકીકત ઉલટી છે. જ્યારે અટવાયેલો માણસ બીજા કોઈને મદદ કરવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે એનું પોતાનું મગજ તાળું ખોલી નાખે છે. સલાહ આપનાર વ્યક્તિ અજાણતાં જ પોતાની જાત પર પણ એ જ નિયમો લાગુ કરવા મજબૂર બને છે.

આ અસર માનસિક જવાબદારી ઊભી કરે છે. તમે કોઈ જુનિયરને કહો કે સવારે વહેલા ઊઠીને આયોજન કરવું જોઈએ, ત્યારે બપોરે તમારું પોતાનું આળસ તમને ખૂંચવા લાગે છે. તમે બીજાને હિંમત આપો છો ત્યારે તમારી અંદરનો ડર નાનો થઈ જાય છે. બીજાના કોચ બનવાથી આપણા પર એક નૈતિક દબાણ સર્જાય છે કે હવે આપણે પણ ઢીલાશ ન રાખી શકીએ.

બેંગલુરુની એક ટેક સ્ટાર્ટઅપમાં કામ કરતો સંકેત સતત બર્નઆઉટ અનુભવતો હતો. એનું પોતાનું કામ અટકતું હતું અને પ્રોડક્ટ લોન્ચમાં વિલંબ થતો હતો. કંપનીએ તેને એક નવા આવેલા ઇન્ટર્નનો મેન્ટર બનાવી દીધો. સંકેતે ઇન્ટર્નને ટાસ્ક મેનેજમેન્ટ અને સમયપાલનના પાઠ ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. પરિણામ એ આવ્યું કે પેલા જુનિયર કરતાં સંકેતનું પોતાનું ટેબલ સાફ થઈ ગયું. બીજાને શિસ્ત શીખવતાં શીખવતાં એનો પોતાનો આળસ ગાયબ થઈ ગયો.

આપણે આખી જિંદગી શ્રેષ્ઠ સલાહકારની શોધમાં ભટકતા રહીએ છીએ. સાચો ઉપાય આપણી સામે જ પડેલો છે. જો તમારી પોતાની ગાડી કાદવમાં ફસાઈ હોય, તો બાજુવાળાની ગાડીને ધક્કો મારવા પહોંચી જાવ.

જે જ્ઞાન તમે બીજાને મફતમાં વહેંચો છો, એનું બિલ આખરે તમારી પોતાની પ્રગતિ ચૂકવે છે.