નળી મોડેલ ભ્રમ

વાતચીત એ કોઈ પ્લાસ્ટિકની પાઇપ નથી. ભાષાશાસ્ત્રી માઇકલ રેડ્ડીએ ૧૯૭૯માં આ વિચાર મુક્યો હતો. એમણે કહ્યું કે માણસો એવું માની બેઠા છે કે વિચાર એક પાર્સલ છે. મગજમાંથી કાઢ્યું, શબ્દોના ખોખામાં પેક કર્યું અને સામા માણસના કાનમાં ઉતારી દીધું. સામેવાળો પેકેટ ખોલે એટલે આબેહૂબ એ જ વિચાર એને મળી જાય. આ ભ્રમનું નામ કોન્ડ્યુઇટ થિયરી. હકીકતમાં મગજ એ કોઈ ખાલી પાઇપ નથી જ્યાંથી પાણી સરકીને બીજા વાસણમાં ભરાઈ જાય. ભાષા ક્યારેય વિચારનું અક્ષરસહ વહન કરતી નથી.

દરેક સાંભળનાર પોતાની જૂની માન્યતાઓ, પૂર્વગ્રહો અને શબ્દકોશ લઈને બેઠો છે. બોલનાર જે અર્થ સાથે શબ્દ ફેંકે છે, સાંભળનાર એ જ અર્થ ઝીલે એ જરૂરી નથી. શબ્દ માત્ર એક કાચો સંકેત આપે છે. અર્થ તો સાંભળનારે પોતાના મગજમાં જાતે જ નવેસરથી ઘડવો પડે છે. આપણે માનીએ છીએ કે મેં સાચું કહ્યું એટલે એણે સાચું સમજી જ લીધું હશે. આ એક ઘાતક ભૂલ છે. સાચી વાતચીત પારદર્શક ટ્રાન્સફર નથી, એ તો એક સતત અનુવાદની કસરત છે.

આ આંધળી માન્યતા સૌથી મોટો ઉત્પાત આપણા શિક્ષણમાં મચાવે છે. અમદાવાદ કે રાજકોટના કોઈ પણ ટ્યુશન ક્લાસમાં ડોકિયું કરો. શિક્ષક બોર્ડ પર ગણિતનું સૂત્ર કે ભૌતિકવિજ્ઞાનનો નિયમ લખી નાખે છે. એ માને છે કે માહિતી હવે છોકરાના મગજમાં પહોંચી ગઈ. બોર્ડની પરીક્ષા વખતે મા-બાપ પણ આ જ ભ્રમમાં જીવે છે. ‘મેં એને કહી દીધું છે કે ધ્યાન રાખજે.’ સાહેબ, તમારા મોંમાંથી અવાજ નીકળ્યો એનો અર્થ એ નથી કે છોકરાના ચિત્તમાં એ વાત અંકિત થઈ ગઈ. છોકરાએ એ શબ્દો સાંભળ્યા, પોતાના ડર અને મૂંઝવણના ફિલ્ટરમાંથી પસાર કર્યા અને સાવ જુદો જ અર્થ કાઢ્યો.

આપણે આખી જિંદગી એમ માનીને ઝઘડીએ છીએ કે સામો માણસ સમજતો નથી. હકીકત એ છે કે માહિતીનું વહન સ્વયંસંચાલિત હોતું નથી. જો તમારે કોઈને ખરેખર કશુંક શીખવવું હોય કે સમજાવવું હોય, તો માત્ર બોલીને સંતોષ ન માનો. એણે શું ગ્રહણ કર્યું તે વળતો સવાલ પૂછીને ચકાસો. પાઇપલાઇન ક્લિયર હોતી નથી, કચરો હંમેશાં વચ્ચે જ ફસાયેલો રહે છે.

તમે જે બોલ્યા એ શબ્દ હતો, સામા માણસે જે સાંભળ્યો એ એનો સંસાર હતો.