અનિશ્ચિતતાનો શંકુ

કોઈપણ પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય ત્યારે આપણી પાસે ઉત્સાહ પૂરો હોય છે, પણ અક્કલ ઓછી હોય છે. 'આ કામ પૂરું થતાં કેટલો સમય લાગશે અને કેટલો ખર્ચ થશે?' એ સવાલનો જવાબ પહેલા દિવસે કોઈ સાચો આપી શકતું નથી. જેમ જેમ કામ આગળ વધે, નવાં તથ્યો સામે આવે અને ભૂલો પકડાય, તેમ તેમ અંદાજ વધુ ચોક્કસ બનતો જાય છે. અનિશ્ચિતતા શરૂઆતમાં સૌથી પહોળી હોય છે અને અંતે સાંકડી થઈને શૂન્ય બને છે. આ આકાર ભૂમિતિના શંકુ જેવો બને છે.

આ વિચાર કન્સ્ટ્રક્શન અને કોસ્ટ એન્જિનિયરિંગમાં દાયકાઓથી જાણીતો હતો, પણ સ્ટીવ મેકકોનેલ જેવા સોફ્ટવેર વિચારકોએ તેને મેનેજમેન્ટમાં પ્રખ્યાત કર્યો. હવામાન ખાતું જ્યારે દરિયામાં વાવાઝોડું ક્યાં ટકરાશે તેનો નકશો દોરે છે, ત્યારે પણ આવો જ શંકુ દોરે છે. પાંચ દિવસ પછી વાવાઝોડું કયા કિનારે જશે તેનો વિસ્તાર બહુ મોટો દેખાડવામાં આવે છે. બાર કલાક બાકી હોય ત્યારે એ પટ્ટો એકદમ સાંકડો થઈ જાય છે. ભવિષ્ય જેમ નજીક આવે તેમ ધુમ્મસ હટે છે.

આપણી સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે આપણે શરૂઆતના કાચા અંદાજને પથ્થરની લકીર માની લઈએ છીએ. બોસ કે ક્લાયન્ટ પ્રોજેક્ટના પહેલા અઠવાડિયે જ ફિક્સ બજેટ અને છેલ્લી તારીખ માંગી લે છે. આ એક પ્રકારની બૌદ્ધિક છેતરપિંડી છે. શરૂઆતમાં આપેલા આંકડા માત્ર ગપ્પું હોય છે, કારણ કે ત્યારે તમે શું નથી જાણતા એ પણ તમને ખબર નથી હોતી. જો તમે શંકુના પહોળા છેડે ઊભા રહીને સો ટકા ચોકસાઈનો દાવો કરો, તો તમે મૂર્ખ છો અથવા જૂઠું બોલો છો.

આપણા શહેરોમાં મેટ્રો કે ફ્લાયઓવરનું બાંધકામ જુઓ. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન જાહેરાત કરે છે કે બ્રિજ બે વર્ષમાં અને પચાસ કરોડમાં બની જશે. જમીન ખોદાય ત્યારે ખબર પડે કે નીચે પાણીની જૂની પાઇપલાઇન છે જે નકશામાં નહોતી. ખાનગી જમીનના કેસ કોર્ટમાં અટવાય છે. ટ્રાફિક ડાયવર્ઝન માટે પોલીસ પરવાનગી આપતી નથી. બે વર્ષનો પ્રોજેક્ટ પાંચ વર્ષે પહોંચે છે અને ખર્ચ બમણો થઈ જાય છે. લોકો ભ્રષ્ટાચારની બૂમો પાડે છે, પણ અડધી સમસ્યા આયોજકોની અજ્ઞાનતા હોય છે. તેમણે શરૂઆતના અંદાજને અંતિમ સત્ય માની લીધું હતું.

કામ શરૂ થતાં પહેલાં જે માણસ પાક્કી તારીખ આપે છે, તેના પર ક્યારેય ભરોસો ન કરવો. ભવિષ્ય કોઈનું સગું નથી હોતું, એ ફક્ત નજીક આવ્યા પછી જ વશ થાય છે.