સતત અડધું ધ્યાન

આ મલ્ટીટાસ્કિંગ નથી. મલ્ટીટાસ્કિંગમાં માણસ એકસાથે બે કામ પતાવવાનો પ્રયાસ કરે છે જેથી સમય બચે. અહીં હેતુ કામ પતાવવાનો નથી, પણ કશુંક ચૂકી ન જવાની ભીતિ છે. તમે સામે બેઠેલી વ્યક્તિની વાત સાંભળો છો, પણ તમારી આંખ ટેબલ પર ઊંધા પડેલા ફોનની સ્ક્રીન પર છે. ધ્યાન ક્યાંય પૂરું નથી, પણ બધે સહેજ સહેજ ચોંટેલું છે. આ માનસિક અવસ્થાને ‘કન્ટીન્યુઅસ પાર્શિયલ અટેન્શન’ કહે છે. તમે ક્યારેય કોઈ એક ક્ષણમાં પૂરેપૂરા હાજર હોતા નથી.

આ સંજ્ઞા ટેકનોલોજી વિચારક લિન્ડા સ્ટોને ૧૯૯૮માં આપી હતી. એમણે જોયું કે લોકો ડિજિટલ નેટવર્ક સાથે એટલા જોડાઈ ગયા છે કે તેઓ દરેક ક્ષણે સંપર્કમાં રહેવા માગે છે. માણસ પોતાને ઇન્ટરનેટનો એક જીવંત પોઇન્ટ માને છે. જો એક મિનિટ માટે પણ ધ્યાન હટી ગયું, તો દુનિયામાં કંઈક અગત્યનું બની જશે અને પોતે પાછળ રહી જશે. આ અજંપો મગજને સતત લડાઈની મુદ્રામાં રાખે છે. ઊંડો વિચાર અશક્ય બની જાય છે.

પરિણામ એ આવે છે કે સંબંધો ખોખલા થઈ જાય છે. લોકો સાથે બેઠા હોય છે, પણ વચ્ચે અદ્રશ્ય કાચની દીવાલ ઊભી હોય છે. સામી વ્યક્તિને તરત ખબર પડી જાય છે કે તમે શારીરિક રીતે હાજર છો, પણ માનસિક રીતે બીજે ક્યાંક રખડો છો. ઊંડી વાતચીત, જે શાંતિ અને પૂરા સમર્પણની માગ કરે છે, તે હવે થતી જ નથી. માત્ર માહિતીની આપ-લે થાય છે, સંવેદનાની નહીં.

આપણા ઘરસંસારમાં આ દ્રશ્ય રોજ સાંજે ભજવાય છે. ડાઇનિંગ ટેબલ પર પત્ની દિવસભરની કોઈ વાત, સાસુ સાથેની નાની તકરાર કે બાળકની શાળાની મુશ્કેલી કહેતી હોય છે. સામે બેઠેલો પતિ રોટલી ચાવતો ચાવતો માથું ધુણાવે છે, "હાં... બરાબર." પણ એનો અંગૂઠો વોટ્સએપના મેસેજ સ્ક્રોલ કરી રહ્યો છે. પત્નીને લાગે છે કે પોતે દીવાલ સામે બોલી રહી છે. કોઈ ઝઘડો નથી થતો, પણ ધીમે ધીમે અંદરથી કશુંક તૂટી જાય છે. અડધું ધ્યાન એ પૂર્ણ ઉપેક્ષા કરતાં પણ વધુ અપમાનજનક હોય છે.

જે માણસ બધી જગ્યાએ હાજર રહેવા મથે છે, તે આખરે ક્યાંયનો રહેતો નથી.