નિયંત્રણનો વિરોધાભાસ

માણસને જ્યારે લાગે છે કે બધું તેના કાબૂમાં છે, ત્યારે જ તે સૌથી મોટી ભૂલ કરે છે. આ એક વિચિત્ર મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય છે. જ્યારે તમને કોઈ પરિસ્થિતિ પર પૂરો અંકુશ હોવાનો અહેસાસ કરાવવામાં આવે, ત્યારે તમારો ભય ગાયબ થઈ જાય છે. તમે સાવચેતી છોડી દો છો. નિયંત્રણ હોવાનો આ ભ્રમ માણસને વધુ પડતું જોખમ લેવા તરફ ધકેલે છે. પરિણામે, સુરક્ષિત હોવાની લાગણી જ તમને સૌથી વધુ અસુરક્ષિત બનાવી મૂકે છે.

આ વિચાર આધુનિક વર્તણૂક વિજ્ઞાન અને પ્રાઇવસી સંશોધનમાંથી સામે આવ્યો છે. ખાસ કરીને વર્ષ ૨૦૧૨માં લૌરા બ્રાન્ડિમર્તે અને તેમના સાથી સંશોધકોએ ડિજિટલ દુનિયામાં આ બાબત નોંધી હતી. જ્યારે સોશિયલ મીડિયા વપરાશકર્તાઓને પોતાની માહિતી કોણ જોઈ શકે તેના સેટિંગ્સ બદલવાની આઝાદી આપવામાં આવી, ત્યારે તેમણે વધુ પડતી અંગત વિગતો જાહેરમાં મૂકવાનું શરૂ કરી દીધું. વાસ્તવિક જોખમ ઘટ્યું નહોતું, પણ અંકુશનું બટન હાથમાં આવતાં જ મૂર્ખામી વધી ગઈ.

આ વિરોધાભાસ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ કરતી વખતે જ્યારે કોઈ માણસ સ્ટોપલોસ લગાવે છે, ત્યારે તેને લાગે છે કે નુકસાન તેના કાબૂમાં છે. આ ખોટા આત્મવિશ્વાસમાં તે જરૂર કરતાં દસ ગણી મોટી રકમ દાવ પર લગાવી દે છે. કારમાં સીટબેલ્ટ અને એરબેગ્સ આવ્યા પછી લોકો વધુ ઝડપે ગાડી ચલાવવા લાગ્યા. સુરક્ષાની વ્યવસ્થા જોખમ ઘટાડવા માટે કરવામાં આવી હતી, પણ તેણે માણસની બેદરકારી વધારી દીધી.

ભારતીય રાજકારણમાં આ રમત વારંવાર જોવા મળે છે. ખાસ કરીને ચૂંટણી ટાણે. કોઈ કદાવર નેતા કે સત્તાધારી પક્ષને જ્યારે એવું લાગે કે સંગઠન, બૂથ મેનેજમેન્ટ, પૈસા અને વહીવટી તંત્ર બધું જ પોતાની મુઠ્ઠીમાં છે, ત્યારે તે અસલી જમીની પ્રવાહો તરફ આંખ આડા કાન કરે છે. આખો માહોલ પોતાના કબજામાં છે તેવો અહંકાર તેમને આંધળા બનાવે છે. ટિકિટ વહેંચણીમાં ભૂલો થાય છે, સ્થાનિક કાર્યકરોની નારાજગીની અવગણના થાય છે. અંતે, જે નિયંત્રણ પર ઘમંડ હતો, તે જ ખુરશી ખેંચી લે છે.

દોરી તમારા હાથમાં છે એવો વહેમ જ પતંગ કપાવવાનું પહેલું કારણ બને છે.