કોપ્રોલાઇટ સચ્ચાઈ

કોપ્રોલાઇટ એટલે પથ્થર બની ગયેલી વિષ્ટા. પ્રાચીન પ્રાણી કે માણસનું મળ, જે હજારો વર્ષો સુધી જમીનમાં દબાઈને અશ્મિ બની ગયું. ૧૮૨૯માં બ્રિટિશ ભૂસ્તરશાસ્ત્રી વિલિયમ બકલન્ડે આ શબ્દ આપ્યો. હાડકાં તમને એ કહે છે કે પ્રાણી કેવું દેખાતું હતું, પણ કોપ્રોલાઇટ એ સાબિતી આપે છે કે તે વાસ્તવમાં શું ખાતું હતું. સુંદર દેખાવ નહીં, પચી ગયેલી વાસ્તવિકતા. કચરો જ્યારે કાળની થપાટો સહીને અકબંધ રહે, ત્યારે તે ઇતિહાસનો સૌથી અસલી દસ્તાવેજ બની જાય છે.

વિચારોની દુનિયામાં આ રૂપક નિર્દય છે. માણસો પોતાના વિશે કવિતાઓ લખે છે, ઉત્તમ ભાષણો આપે છે અને આદર્શ મહોરાં પહેરે છે. પણ સંસ્કૃતિની ખરી હકીકત તેનાં સડેલાં અવશેષોમાં સચવાયેલી હોય છે. જેને આપણે છુપાવવા માગીએ છીએ, ઢાંકી દેવા માગીએ છીએ, તે જ આપણો સાચો પુરાવો છે. કોઈ સંસ્થા કે પરિવાર કેટલો સારો છે, તે તેમના વાર્ષિક ઉત્સવો પરથી નહીં, પણ તેમની ખાનગી ગંદકીના પથ્થર થઈ ગયેલા પુરાવાઓ પરથી પકડાય છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ રોજ બને છે. વડીલો દીકરાના ખાનદાનની વાતો કરશે. ત્રણ પેઢીની ઈજ્જત અને સંસ્કારના બણગાં ફૂંકાશે. બાયોડેટામાં અમેરિકાની ડિગ્રી અને પવિત્ર કુળ લખેલું હશે. પણ અસલ કોપ્રોલાઇટ ક્યાં મળે? દહેજની ખાનગી માગણીમાં, કન્યાપક્ષ સાથેની ઉદ્ધત સોદાબાજીમાં કે નાતના જૂના ઝઘડાઓમાં. પેઢીઓથી સંસ્કારના નામે સચવાયેલી આ માનસિક વિષ્ટા જ જણાવે છે કે કુટુંબનો અસલ ખોરાક શું છે.

પ્રાચીન ડાયનાસોરના હાડકાં જોઈને તમે માત્ર તેની ભવ્યતાના વખાણ કરી શકો. પણ તેનો સાચો પરિચય જોઈતો હોય તો પથ્થર બનેલી હગાર તપાસવી પડે. સંબંધો કે સંસ્થાઓમાં ભવ્ય મહેલો જોવાને બદલે તેમની જૂની છૂપી બાબતો તપાસો. સત્ય હંમેશાં ત્યાં જ પથ્થર બનીને પડ્યું હોય છે.

ચહેરા તો દરેક યુગમાં મેકઅપથી ચમકાવી શકાય છે, ખાનદાનનો સાચો ઇતિહાસ હંમેશાં એની ગંદકીમાં જ દટાયેલો રહે છે.