કોપી-પેસ્ટ પૂર્વધારણા

કાયદાના કાગળો આટલા અટપટા કેમ હોય છે? વકીલો સાદી ભાષા કેમ નથી વાપરતા? સામાન્ય માણસ માને છે કે આ લોકો પોતાનું મહત્વ વધારવા કે ફી પડાવવા આવું જાણીજોઈને કરે છે. પણ સત્ય ઘણું આળસુ છે. આને 'કોપી-પેસ્ટ હાયપોથીસિસ' કહે છે. ૨૦૨૩માં એમઆઇટીના સંશોધકો એરિક માર્ટિનેઝ, ફ્રેન્ક મોલિકા અને એડવર્ડ ગિબસને કાયદાકીય ભાષા પર અભ્યાસ કરીને બતાવ્યું કે વકીલો જટિલ ભાષા કોઈ જાદુ કરવા નથી લખતા. તેઓ જૂના ડ્રાફ્ટમાંથી સીધું કોપી-પેસ્ટ કરે છે, કારણ કે નવી સાદી ભાષા વિચારવાનો સમય તેમની પાસે નથી.

આ આદત માત્ર વકીલો પૂરતી નથી, આખી સિસ્ટમની બીમારી છે. જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયા એકવાર કાગળ પર ચડી જાય, ત્યારે પછીની પેઢી તેના પર પ્રશ્ન પૂછવાનું બંધ કરી દે છે. જૂનું લખાણ સલામત લાગે છે. એમાં ફેરફાર કરવો એટલે નવું જોખમ વહોરવું. પરિણામે, સદીઓ જૂની બિનજરૂરી શરતો પેઢી દર પેઢી વારસામાં ચાલતી રહે છે. મગજ વાપરવા કરતાં કીબોર્ડ પર કંટ્રોલ-સી અને કંટ્રોલ-વી દબાવવું હંમેશાં સસ્તું પડે છે.

અમદાવાદ કે સુરતમાં ફ્લેટ ખરીદો ત્યારે સોસાયટીનું સેલ ડીડ કે બાનાખત જુઓ. પચાસ પાનાંનો દસ્તાવેજ હશે. એમાં લખાણ હશે: 'સદરહું મિલકત ઉપર આકાશથી પાતાળ સુધીના તમામ હક્કો...' આજની તારીખે પાંચમા માળના ફ્લેટવાળાને જમીન ખોદીને સોનું કાઢવાનો હક મળવાનો નથી. છતાં લખાશે. કેમ? કારણ કે સબ-રજિસ્ટ્રાર ઓફિસ બહાર બેઠેલા દસ્તાવેજ બનાવનાર કાકાએ ૧૯૭૦ના જમીનના દસ્તાવેજનો જૂનો નમૂનો કમ્પ્યૂટરમાં બેઠો ઉતારી દીધો છે. ન કોઈ બિલ્ડર વાંચે છે, ન ખરીદનાર.

કોઈપણ સંસ્થા કે વ્યવસાયમાં જ્યારે કામ વગરનું લખાણ કે કંટાળાજનક નિયમો દેખાય, ત્યારે ષડયંત્ર ન શોધશો. ત્યાં માત્ર આળસ હશે. લોકો વિચારવાનું ટાળવા માટે અગાઉના માણસની ભૂલોને જ માન્યતા માનીને આગળ ધપાવી દે છે.

સિસ્ટમ ખરાબ એટલા માટે નથી ચાલતી કે કોઈ દાનવ બેઠો છે; સિસ્ટમ એટલા માટે ચાલે છે કારણ કે કોઈને જૂનો ડ્રાફ્ટ બદલવાની મહેનત નથી કરવી.