કોરિઓલિસ અસર

તમે સીધી લીટીમાં ચાલો છો, પણ જમીન પોતે જ ફરી રહી છે. પરિણામ? તમારો રસ્તો આપોઆપ વળાંક લઈ લે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોરિઓલિસ અસર કહેવાય. જ્યારે કોઈ પદાર્થ ઘૂમતી સપાટી પર ગતિ કરે, ત્યારે તેના પર એક અદ્રશ્ય બળ કામ કરે છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વસ્તુઓ જમણી તરફ અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ડાબી તરફ ફંટાઈ જાય છે. કોઈ જાદુ નથી. કેવળ પૃથ્વીના પોતાના ધરીભ્રમણનું સીધું પરિણામ છે.

આ ગણતરી ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી ગાસ્પાર્ડ-ગુસ્તાવ દ કોરિઓલિસે ૧૮૩૫માં કાગળ પર ઉતારી હતી. શરૂઆતમાં તેમણે વોટર-વ્હીલ એટલે કે પાણીના ચક્રના સંદર્ભમાં આ વાત મૂકી હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં હવામાનશાસ્ત્રીઓને સમજાયું કે આખી દુનિયાના વાવાઝોડાં અને સમુદ્રના પ્રવાહો આ એક જ નિયમથી નાચે છે. પવન સીધો ફૂંકાવા માંગે છે, પણ પૃથ્વી તેને ગોળ ફેરવી નાખે છે.

દૈનિક જીવનમાં ચાલતી વખતે આ બળ દેખાતું નથી. કૂતરો દોડે ત્યારે કોરિઓલિસ ગણવો પડતો નથી. પણ જેમ અંતર મોટું થાય અને ઝડપ વધે, તેમ આ છૂપી શક્તિ પોતાનું અસ્તિત્વ બતાવી દે છે. મિસાઈલ છોડનાર સૈનિક હોય કે લાંબા અંતરનો વિમાનચાલક, જો પૃથ્વીના આ ઘુમાવની બાદબાકી ન કરે, તો નિશાન ક્યારેય ન લાગે. આપણે સ્થિર માનીએ છીએ તે સપાટી પોતે જ ગતિમાન છે.

રમતના મેદાનમાં આનો અસલી રોમાંચ લાંબા અંતરની શૂટિંગ સ્પર્ધામાં દેખાય. ધારો કે ઓલિમ્પિકમાં ભારતનો રાઈફલ શૂટર ૧૦૦૦ મીટર દૂર રાખેલા બુલ-આઈ પર નિશાન સાધે છે. ગોળી જ્યારે બંદૂકમાંથી છૂટીને ટાર્ગેટ સુધી પહોંચે, તે એક-બે સેકન્ડમાં પૃથ્વી સહેજ આગળ સરકી ચૂકી હોય છે. શૂટર જો પવન અને ગુરુત્વાકર્ષણની સાથે આ ભ્રમણનો અંદાજ ન બાંધે, તો પરફેક્ટ મારેલી ગોળી પણ સેન્ટરથી બે-ચાર ઇંચ બહાર નીકળી જાય. ઉત્કૃષ્ટ ખેલાડી લક્ષ્યને નહીં, લક્ષ્ય જે જમીન પર ઊભું છે તેના ઘુમાવને ગણે છે.

આ આપણી સામાજિક માન્યતાઓ જેવું છે. માણસ પોતાની ગતિને સંપૂર્ણપણે સાચી અને સીધી માનીને આગળ વધે છે, પણ જે વ્યવસ્થા કે સંસ્કૃતિમાં તે ઊભો છે તે પોતે જ એક ચોક્કસ દિશામાં ફરી રહી છે. તમારું લક્ષ્ય સીધું હોય તોપણ તમે સહેજ ફંટાઈ જાવ છો, કારણ કે જમીન ક્યારેય સ્થિર નહોતી.

જે જમીન પર તમે ઊભા છો એ પોતે ફરી રહી હોય, ત્યારે સીધી લીટી પણ છેતરામણી સાબિત થાય છે.