ક્રેપ પ્રોડક્ટ્સ સિન્ડ્રોમ

વેપારમાં વોલ્યુમ બધું નથી હોતું. જે માલ વેચાય છે પણ નફો નથી આપતો, તે કંપની માટે ઝેર સમાન છે. એમેઝોન જેવી વૈશ્વિક ઈ-કોમર્સ કંપનીના અંદરના વર્તુળોમાં આ માટે એક કડવો શબ્દ વપરાય છે: ‘ક્રેપ’ (CRaP - Can't Realize a Profit). આ એવા ઉત્પાદનો છે જે ગ્રાહકને ખૂબ ગમે છે, ધૂમ વેચાય છે, પણ કંપનીને દરેક વેચાણ દીઠ ખોટ કરાવે છે. ભારે વજન, મોટું પેકિંગ, સસ્તો ભાવ અને વધુ શિપિંગ ખર્ચ. પરિણામે માર્કેટિંગ અને ડિલિવરી પાછળ થતો ખર્ચ પ્રોડક્ટના નફા કરતા વધી જાય છે.

આ કોઈ થિયરી નથી, નિર્દય ગણિત છે. એમેઝોને વર્ષો પહેલાં આવા ઉત્પાદનોની ઓળખ કરીને તેમને પોતાના વેરહાઉસમાંથી કાઢી મૂકવાનું કે પછી ઉત્પાદકો પાસે પેકિંગ બદલાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ હતો: જો કોઈ ચીજ કંપનીના ખિસ્સામાંથી પૈસા ખેંચી જતી હોય, તો એનું વેચાણ વધારવું એ આત્મહત્યા સમાન છે. ઘણી કંપનીઓ રેવન્યુના આંકડા જોઈને હરખાય છે, પણ અંદરથી ખોખલી થતી જાય છે. દરેક વધતો ઓર્ડર નફાને ધોઈ નાખે છે.

આ વાત ફક્ત સિલિકોન વેલી કે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આપણા દેશી અર્થતંત્રમાં પણ આ રોગ ઘર કરી ગયો છે. સૌરાષ્ટ્રની કોઈ સહકારી મંડળી કે દૂધ ડેરીનો વિચાર કરો. ડેરીના ચેરમેન બજારમાં નામ કરવા પાંચ રૂપિયાવાળી છાશની પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ વેચવાનું નક્કી કરે છે. ગામડે-ગામડે ટેમ્પો ફરે છે. વેચાણ લાખો પાઉચનું થાય છે, અખબારોમાં વાહવાહી થાય છે. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે ફ્રિજિંગનો ખર્ચ, ડીઝલનો ભાવ અને પાઉચ લીકેજનું નુકસાન ગણતાં ડેરીને દરેક થેલીએ પચાસ પૈસાનું નુકસાન થાય છે.

દૂધ મંડળી દૂધ વેચીને જે નફો કમાય છે, તે આ સસ્તી છાશના ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં હોમાઈ જાય છે. આ જ છે ગામઠી ‘ક્રેપ’. જ્યાં સુધી ઓડિટ ન થાય ત્યાં સુધી કોઈને સમજાતું નથી કે આટલું મોટું ટર્નઓવર હોવા છતાં છેલ્લે હાથમાં ધૂળ કેમ આવી. ધંધામાં વોલ્યુમથી વટ પડે છે, પણ વળતર વગરનો વટ લાંબો સમય ટકતો નથી.

જે પ્રોડક્ટ ગલ્લામાં રૂપિયો ઉમેરવાને બદલે ચોરી જાય, તે ધંધો નથી પણ દાનધર્મ છે; અને વેપાર દાન કરવા માટે નથી લખાતો.