સર્જનાત્મક વિનાશ

જૂનું તૂટે નહીં ત્યાં સુધી નવું ઊગી શકતું નથી. અર્થશાસ્ત્રમાં આને સર્જનાત્મક વિનાશ કહે છે. નવો વિચાર, નવી ટેક્નોલોજી કે નવું મોડેલ માર્કેટમાં આવે ત્યારે તે જૂની વ્યવસ્થાને કચડી નાખે છે. ટાઈપરાઈટર બનાવતી કંપનીઓને કમ્પ્યુટરે ખતમ કરી નાખી. એસટીડી પીસીઓ ચલાવતા હજારો પરિવારોને મોબાઈલ ફોને બેરોજગાર કરી દીધા. આ ક્રૂર લાગે, પણ વિકાસની અનિવાર્ય શરત છે. સડેલા ઝાડ સુકાય ત્યારે જ નીચે નવા છોડને તડકો મળે છે.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રિયન અર્થશાસ્ત્રી જોસેફ શુમ્પિટરે પોતાની ૧૯૪૨ની કિતાબ કેપિટાલિઝમ, સોશિયલિઝમ એન્ડ ડેમોક્રેસીમાં પ્રચલિત કર્યો. મૂળ ખ્યાલ કાર્લ માર્ક્સ અને વર્નર સોમ્બાર્ટના ચિંતનમાંથી આવ્યો હતો. શુમ્પિટરનું કહેવું હતું કે મૂડીવાદ બહારના ફેરફારોથી નહીં, અંદરના તોફાનથી જ જીવંત રહે છે. નવી વ્યવસ્થા જૂની કંપનીઓ, જૂના પદ અને જૂના વિચારોનું સ્મશાન બનાવીને જ પોતાનો મહેલ ચણે છે.

આ મોડેલ માત્ર વેપાર પૂરતું સીમિત નથી, માણસના દિમાગ પર પણ એટલું જ લાગુ પડે છે. આપણી તકલીફ એ છે કે આપણે સ્થિરતા ઈચ્છીએ છીએ. આપણે સુરક્ષિત કિલ્લા બાંધીને બેસી જવું છે. પણ દુનિયાનો નિયમ સ્થિરતા નથી, ઉત્ક્રાંતિ છે. જે વ્યક્તિ જૂની આદતો અને જૂના જ્ઞાનનું બલિદાન આપવા તૈયાર નથી થતી, તે બજારમાંથી ફેંકાઈ જાય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા હજારો યુવાનોને જુઓ. ટેબલ પર થોથાંનો ઢગલો અને મનમાં જૂની પેટર્નનું ગોખણપટ્ટીવાળું ગૌરવ. વર્ષો સુધી જીપીએસસી કે યુપીએસસીના જૂના કિલ્લામાં કેદ રહે છે. આ બાજુ દુનિયા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને નવી સ્કિલ્સ તરફ દોડી ગઈ છે. એ યુવાન ત્યારે જ આગળ વધશે જ્યારે તે પોતાના સરકારી સપનાનો ખુદ સર્જનાત્મક વિનાશ કરશે. પોતાના વર્ષો જૂના અહંકારને બાળીને નવી ડિજિટલ દુનિયા શીખશે ત્યારે જ એનું નવું અસ્તિત્વ ખીલશે.

નવું સર્જન હંમેશાં જૂનાના અસ્થિ પર જ થાય છે. ભૂતકાળને જીવતો રાખશો તો ભવિષ્ય આત્મહત્યા કરી લેશે.