ગુપ્ત મનોવૃત્તિ

અમુક માણસો પોતાની સાચી ગણતરીઓ ક્યારેય ચહેરા પર આવવા દેતા નથી. બહારથી સદભાવનાનો મહોરો પહેરેલો હોય અને અંદર પાક્કો હિસાબકિતાબ ચાલતો હોય. આ શબ્દ કોઈ મનોવિજ્ઞાનની માન્ય પાઠ્યપુસ્તકમાંથી આવેલો નથી. ઈન્ટરનેટ અને કોર્પોરેટ ભાષામાં વપરાતી આ એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં વ્યક્તિ પોતાની મૂળ દાનત, ડર કે આકાંક્ષાઓને રહસ્યમય પડદા પાછળ ઢાંકીને જીવે છે. આને આપણે સાદી ભાષામાં ગુપ્ત મનોવૃત્તિ કહી શકીએ.

આ વિચાર પાછળની વાસ્તવિકતા સદીઓ જૂની છે. દરબારી રાજકારણ અને સત્તાના ખેંચતાણમાં આ જ રમત રમાતી. જ્યારે સમૂહમાં ખુલ્લા મને બોલવાનું જોખમી બની જાય, ત્યારે માણસ પોતાના સાચા વિચારોનું એક એન્ક્રિપ્શન તૈયાર કરી લે છે. બહારથી સહમતી બતાવે, પણ અંદરથી પોતાની અંગત વ્યૂહરચના ઘડતો રહે. આ કોઈ રોગ નથી, પણ બચાવની પદ્ધતિ છે. માણસ જ્યારે સમજે છે કે સત્ય કહેવાથી નુકસાન થશે, ત્યારે તે મનની ભાષાને સાંકેતિક બનાવી દે છે.

આવી વૃત્તિ ધરાવતા લોકો સાથે વ્યવહાર કરવો ભારે મુશ્કેલ બને છે. તમે એમની વાત પર ભરોસો રાખીને આગળ વધો, અને અચાનક ખબર પડે કે એમનો ખરો ઈરાદો કંઈક અલગ જ હતો. પારદર્શિતા મરી જાય છે. જ્યાં સુધી સામેવાળાના મનની ચાવી ન મળે, ત્યાં સુધી એની દરેક હિલચાલ અકળ લાગે છે. છેવટે આખું વાતાવરણ અવિશ્વાસનું બની જાય છે.

આ દ્રશ્ય આપણા મોટા સંયુક્ત કુટુંબોમાં સહજ જોવા મળે છે. વડીલ કાકા જમતી વખતે બધા સાથે એકદમ પ્રેમથી વાત કરશે. કૌટુંબિક પ્રસંગમાં મોખરે ઊભા રહીને ખર્ચ પણ કરશે. પણ અંદરખાને કઈ જમીન કોના નામે કરવાની છે અને કઈ દુકાનનો વહીવટ પોતાના દીકરાને સોંપવો છે, તેનો ચોક્કસ નકશો એમના મનમાં વર્ષોથી તૈયાર હોય છે. બહારથી પરિવારની એકતાનો રાગ અને અંદરથી સંપત્તિનું શાંત વિભાજન. સામેવાળાને જ્યારે ખેલ સમજાય, ત્યારે બાજી હાથમાંથી સરકી ચૂકી હોય છે.

જે મન બહારથી જેટલું શાંત દેખાય, સમજી લેવું કે એના ભોંયરામાં એટલા જ ગુપ્ત દરવાજા છે.