સાયબોર્ગ કલેક્ટિવ

માણસ અને મશીન વચ્ચેની દીવાલ હવે તૂટી ચૂકી છે. સાયબોર્ગ એટલે માત્ર હોલિવુડની ફિલ્મોમાં દેખાતો સ્ટીલના હાડપિંજરવાળો રોબોટ નથી. જ્યારે માણસોનું એક આખું જૂથ કોઈ યાંત્રિક કે ડિજિટલ નેટવર્ક સાથે એવી રીતે જોડાઈ જાય કે બંને એકબીજા વિના ચાલી જ ન શકે, ત્યારે સર્જાય છે: 'સાયબોર્ગ કલેક્ટિવ'. આ કોઈ એકલા જીવની વાત નથી. અહીં વ્યક્તિગત મગજ અને ટેકનોલોજી ભેગા મળીને એક નવી જ સામૂહિક બુદ્ધિ રચે છે. નિર્ણય માણસ લે છે કે તેની સિસ્ટમ, તે પારખવું અશક્ય બની જાય છે.

આ વિચાર સાયબરનેટિક્સ અને આધુનિક સંસ્થાકીય થિયરીમાંથી બહાર આવ્યો છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યો નથી, પણ વિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રના સંશોધકો ઘણા સમયથી આ સ્થિતિ તપાસી રહ્યા છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો, આ એક એવો માનવ-મશીન સમૂહ છે જ્યાં આલ્ગોરિધમ અને માનવીય લાગણીઓ એકબીજાને ખેંચીને એક નવી જ દિશામાં દોડે છે. મશીન માણસના ઈરાદાઓને ગતિ આપે છે, અને માણસ મશીનની ગણતરીઓ મુજબ વર્તવા લાગે છે.

જો ઇતિહાસની નજરે જોવું હોય, તો ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના ભારતમાં થયેલા વિસ્તારને યાદ કરો. અઢારમી સદીના ભારતીય રાજા-રજવાડાં માત્ર બહાદુરી કે વ્યક્તિગત શૌર્યના દમ પર લડતા હતા. સામે પક્ષે અંગ્રેજો પાસે માત્ર સૈનિકો નહોતા; એમની પાસે સર્વેક્ષણ, નકશાનિર્માણ, લશ્કરી ચોપડા, સંદેશાવ્યવહાર અને તાર-ટપાલનું સચોટ લોજિસ્ટિક્સ મશીન હતું. અંગ્રેજ અમલદાર એ તંત્રનો માત્ર એક પુરજો હતો. રાજાઓ એક વ્યક્તિ સામે નહોતા લડતા, તેઓ એક વહીવટી અને યાંત્રિક જાળ સામે લડતા હતા. પરાજય બહાદુરીનો નહોતો, એક અદભુત સામૂહિક સિસ્ટમ સામે જૂની રીતોનો હતો.

આજે પણ એ જ થઈ રહ્યું છે. તમે કોઈ આધુનિક ઓફિસ, સ્ટોક એક્સચેન્જ કે આખી સપ્લાય ચેઈન જુઓ. માણસો સ્ક્રીન સામે બેસીને જે નિર્ણયો લે છે, તે વાસ્તવમાં સોફ્ટવેર અને ડેટાના દબાણ હેઠળ લેવાતા હોય છે. આપણે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ નથી કરતા, ટેકનોલોજી આપણો ઉપયોગ કરીને પોતાનું ધાર્યું પરિણામ મેળવે છે. વ્યક્તિગત વિચાર અહીં ગૌણ બની જાય છે અને સિસ્ટમની પોતાની એક ભયાનક ગતિ ઊભી થાય છે.

તમે સિસ્ટમને ચલાવો છો એ માત્ર તમારો ભ્રમ છે; હકીકતમાં સિસ્ટમ જ તમને ચલાવી રહી છે.