પતનની ચક્રવ્યૂહ રચના

કોઈ સંસ્થા કે વ્યવસ્થા એક રાતમાં તૂટી પડતી નથી. પતનની પણ પોતાની એક ક્રમિક અને નિર્દય ગતિ હોય છે. જ્યારે પ્રારંભિક ખામી કે નુકસાન દેખાય, ત્યારે તેના મૂળિયાં સુધારવાને બદલે ખર્ચ કાપવામાં આવે છે અથવા સારા લોકો સાથ છોડી દે છે. સંસાધનો ઘટે એટલે ગુણવત્તા વધુ કથળે. ગુણવત્તા ઘટે એટલે લોકોનો ભરોસો સાવ ઊઠી જાય. આ એક એવું નકારાત્મક ચક્ર છે જે પોતે જ પોતાના વિનાશને બળ પૂરું પાડે છે.

આ વિચાર કોઈ એક સમાજશાસ્ત્રી કે અર્થશાસ્ત્રીની અંગત જાગીર નથી. સિસ્ટમ્સ થિયરી અને અર્બન સોશિયોલોજીમાં આ પરિભાષા દાયકાઓથી વપરાય છે. શહેરોના વિસ્તારો કે કંપનીઓ જ્યારે ધીમે ધીમે ક્ષીણ થવા લાગે ત્યારે આ મોડેલ કામ કરે છે. રોગનો ઈલાજ કરવાને બદલે જ્યારે સિસ્ટમ માત્ર લક્ષણો છુપાવવા મથે, ત્યારે આ અધોગતિનું ચક્ર શરૂ થઈ જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે મુશ્કેલી આવે એટલે કટોકટી જાહેર કરી બચાવ કરવો. પણ વાસ્તવમાં પતનનું આ ચક્ર આડુંઅવળું ચાલે છે. આવક ઘટે એટલે જાળવણી બંધ થાય. જાળવણી બંધ થાય એટલે ગ્રાહક કે નાગરિક મોં ફેરવી લે. છેવટે માત્ર એવા લાચાર લોકો જ ત્યાં બચે છે જેમની પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી હોતો.

આપણા દેશની કોઈપણ જૂની સરકારી કચેરી જુઓ. શરૂઆતમાં થોડો સ્ટાફ ઘટ્યો કે બજેટ કપાયું. સાહેબોએ ફાઈલો સાચવવાનું કે સાફસફાઈનું ધ્યાન રાખવાનું છોડી દીધું. ટેબલો પર ધૂળ ચડી અને કામમાં અઠવાડિયાં લાગવા માંડ્યાં. જે સક્ષમ અને પ્રામાણિક બાબુઓ હતા, તેમણે બદલી કરાવી લીધી કે રાજીનામું આપ્યું. પરિણામે કચેરીમાં માત્ર એવા જ લોકો બચ્યા જેમને કામ ચોરવામાં રસ હતો. હવે સામાન્ય માણસ ત્યાં જતાં ડરે છે અને એજન્ટોનો સહારો લે છે. વ્યવસ્થા સુધરવાને બદલે પોતાના જ સડામાં ગરકાવ થઈ ગઈ છે.

સિસ્ટમ જ્યારે પોતાના બચાવ માટે પોતાની જ ગુણવત્તા વેચી મારે, ત્યારે અંત માત્ર સમયની રાહ જુએ છે.