ડિફોલ્ટ પૂર્વગ્રહ

માણસ જન્મજાત આળસુ છે. મગજ મહેનત કરવા માંગતું નથી. જ્યારે પણ કોઈ પસંદગી કરવાની આવે, ત્યારે આપણે પહેલાંથી ગોઠવાયેલા વિકલ્પને ચૂપચાપ સ્વીકારી લઈએ છીએ. આને 'ડિફોલ્ટ પૂર્વગ્રહ' કહેવાય છે. જો કોઈ ફોર્મમાં પહેલેથી જ કોઈ બોક્સ પર ખરાની નિશાની હોય, તો નેવું ટકા લોકો તેને બદલવાની તસ્દી લેતા નથી. આપણે માની લઈએ છીએ કે જે આપોઆપ નક્કી થયેલું છે, તે જ સાચું અને સલામત હશે.

આ વિચાર વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી મોટો પાયો છે. રિચાર્ડ થેલર અને કાસ સનસ્ટીને તેમની જાણીતી કિતાબ 'નજ'માં બતાવ્યું કે ડિફોલ્ટ કેટલો શક્તિશાળી હોઈ શકે છે. અંગદાનના કાયદામાં યુરોપના જે દેશોમાં નાગરિકોએ જાતે 'હા' પાડવા ફોર્મ ભરવું પડતું હતું, ત્યાં દાન કરનારા બહુ ઓછા હતા. પણ જ્યાં સરકારે નિયમ કર્યો કે દરેક વ્યક્તિ અંગદાતા જ ગણાશે સિવાય કે તે જાતે ના પાડે, ત્યાં રાતોરાત આંકડો સીધો સો ટકાની નજીક પહોંચી ગયો. કાયદો એ જ રહ્યો, પણ ડિફોલ્ટ બદલાઈ ગયો.

કંપનીઓ અને સરકારો આ નબળાઈ બરાબર જાણે છે. સોફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે જે બોક્સ પહેલાંથી ટિક કરેલા હોય છે, તે તમારો ડેટા ચૂપચાપ ચોરી લે છે. ફૂડ ડિલિવરી એપ્સમાં ટિપનો વિકલ્પ પહેલેથી સિલેક્ટ હોય છે. તમે પૈસા આપવા માંગતા ન હો તો પણ તમારે અલગથી ક્લિક કરીને 'નો' કરવું પડે છે. મોટાભાગના નિર્ણયો તમારી પસંદગી નથી હોતા, સિસ્ટમની આળસ હોય છે.

કોઈ પણ ભારતીય ખાનગી હોસ્પિટલમાં જાઓ. એડમિશન વખતે પકડાવેલા ફોર્મમાં ડીલક્સ રૂમ, ડાયેટિશિયનની મુલાકાત કે અમુક વધારાના ચેકઅપના ખાના પહેલેથી જ પસંદ કરેલા હોય છે. દર્દીના સગા ગભરાયેલા હોય છે. એ વખતે દિનેશભાઈ જેવા સામાન્ય માણસ પાસે એટલો સમય કે હિંમત હોતી નથી કે પેનથી એ બોક્સ ચેકીને જનરલ વોર્ડ પસંદ કરે. ડૉક્ટર જે બ્રાન્ડેડ દવા લખી આપે, એ જ મેડિકલ સ્ટોરવાળો આપે છે. કોઈ જેનરિક દવા માગવાની તસ્દી લેતું નથી. હોસ્પિટલો આ ડિફોલ્ટ પર જ અઢળક કમાણી કરે છે.

જે વિકલ્પ તમે જાતે નથી પસંદ કરતા, તે દુનિયા તમારા વતી પસંદ કરી લે છે. ડિફોલ્ટ એ સિસ્ટમની સૌથી સસ્તી છેતરપિંડી છે.