અંક સ્મૃતિ કસોટી

માનવ મગજ એક સાથે કેટલો કચરો કે કેટલો ડેટા સાચવી શકે? આ સવાલનો સીધો, ગણતરીપૂર્વકનો જવાબ એટલે ડિજિટ સ્પાન ટેસ્ટ. આ કોઈ રહસ્યમય કસોટી નથી. સામે બેઠેલી વ્યક્તિ તમને આંકડાઓની એક શૃંખલા સંભળાવે છે—૫, ૮, ૨, ૯. તમારે એ જ ક્રમમાં અથવા ઊંધા ક્રમે તરત બોલી બતાવવાના હોય છે. દરેક સાચા રાઉન્ડ પછી એક આંકડો ઉમેરાય છે. જ્યાં તમારી ગાડી અટકે, એ તમારો ડિજિટ સ્પાન. આ ટેસ્ટ બતાવે છે કે તમારી કાર્યકારી સ્મૃતિ એટલે કે વર્કિંગ મેમરીની ક્ષમતા કેટલી સીમિત છે.

આ પદ્ધતિ ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં જોન જેકોબ્સ નામના બ્રિટિશ શિક્ષણશાસ્ત્રીએ વિકસાવી હતી. પાછળથી ડેવિડ વેક્ષલરે તેની પ્રખ્યાત બુદ્ધિમત્તા માપવાની કસોટીઓમાં આનો કાયમી સમાવેશ કર્યો. સામાન્ય માણસ એકીસાથે સરેરાશ સાત આંકડા યાદ રાખી શકે છે, વત્તા કે ઓછા બે. આ આંકડો આપણી ક્ષમતાની કઠોર સીમારેખા છે.

આનું મહત્વ એ વાતમાં છે કે જેને લોકો બુદ્ધિ માને છે, તે ઘણીવાર માત્ર માહિતી સંગ્રહવાની પાઈપલાઈનની પહોળાઈ હોય છે. જો તમારી વર્કિંગ મેમરી સાંકડી હોય, તો જટિલ દલીલ વચ્ચેથી તૂટી જાય છે. વાંચેલું વાક્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધીમાં આગળનો વિચાર ઓગળી જાય છે. જેને મલ્ટીટાસ્કિંગનો શોખ છે તે વાસ્તવમાં પોતાની આ નાનકડી માનસિક સ્લેટ પર સતત પોતું ફેરવી રહ્યો છે. એકસાથે ત્રણ કામ પકડવા જતાં મગજમાંથી ડેટા છલકાઈને બહાર ઢોળાઈ જાય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો ઉમેદવાર આ મર્યાદાનો જીવતો દાખલો છે. ટેબલ પર ઇતિહાસ, અર્થતંત્ર અને સામાન્ય જ્ઞાનનાં થોથાં પડ્યાં હોય. ઉમેદવાર એક સાથે પંચવર્ષીય યોજનાની તારીખો, બંધારણની કલમો અને ગત વર્ષનું બજેટ મગજમાં ભરવા મથે છે. પણ કસોટીનો નિયમ ક્રૂર છે. જ્યારે તમે સાત-આઠ અસંબંધિત તથ્યો મગજમાં દબાવો, ત્યારે આગળનો પહેલો નિયમ ભૂંસાઈ જાય છે. જે વિદ્યાર્થી માહિતીના નાના સમૂહ બનાવીને ‘ચંકિંગ’ નથી કરતો, તે પરીક્ષા હોલમાં પહોંચે ત્યાં સુધીમાં ખાલી હાથે ઊભો રહે છે.

મગજ કોઈ હાર્ડ ડિસ્ક નથી કે ડેટા ઠાલવ્યા કરો; એ એક નાની બારી છે, બધું એકસાથે અંદર નહીં ઘૂસે.