ડિજિટલ ઘેરાબંધી

જૂના જમાનામાં ઈંગ્લેન્ડમાં જમીનદારોએ ગામની સહિયારી જમીન ફરતે વાડ બાંધી લીધી હતી. જે ઘાસચારો બધાનો હતો, તે અચાનક એક ખાનગી માલિકનો થઈ ગયો. આને જમીનની ઘેરાબંધી કહેતા. મીડિયા વિદ્વાન માર્ક આન્દ્રેજેવિકે આ જ ઘટનાને આજના ઇન્ટરનેટ પર લાગુ પાડી અને નામ આપ્યું: 'ડિજિટલ એન્ક્લોઝર'. આ વિચાર સાદો છે. તમે જે ક્ષણે કોઈ ટેક પ્લેટફોર્મની સીમામાં પગ મૂકો છો, તે ક્ષણે તમારી સામાન્ય હલચલ કોઈ કંપનીની ખાનગી મિલકત બની જાય છે. તમારું હસવું, બોલવું અને ખરીદવું એ બધું જ કોઈના ચોપડે નફો લખાવે છે.

આ કોઈ સામાન્ય દેખરેખ નથી. આ એક એવો વર્ચ્યુઅલ વાડો છે જેમાંથી બહાર નીકળવું લગભગ અશક્ય છે. સ્માર્ટફોન, સ્માર્ટ ટીવી, સ્માર્ટ સ્પીકર કે એપ આધારિત સેવાઓ તમને સુવિધા આપે છે. પણ બદલામાં તે તમારી રોજિંદી જિંદગીને પોતાની તિજોરીમાં પૂરી દે છે. તમે પ્લેટફોર્મ વાપરો છો ત્યારે તમે માત્ર ગ્રાહક નથી રહેતા. તમે પોતે જ એ ફેક્ટરીના મજૂર બની જાઓ છો જે કંપની માટે નવો ડેટા પેદા કરે છે.

આ વાડાબંધી હવે આપણા ડ્રોઇંગરૂમ અને બેડરૂમ સુધી પહોંચી ગઈ છે. અમદાવાદના એક ફ્લેટમાં રહેતા નવદંપતી અમિત અને પૂજાનો ઘરસંસાર જુઓ. સવારે ઊઠતાંવેંત પૂજા સ્માર્ટ સ્પીકરને સૂચના આપે છે, અમિત સ્માર્ટ વૉચમાં ઊંઘના કલાકો તપાસે છે. રસોડામાં દૂધ ખૂટ્યું એટલે તરત દસ મિનિટમાં ડિલિવરી આપતી એપ ખૂલે છે. સાસુ સાથે ફોન પર કઈ સાડી લેવી તેની ચર્ચા પતે કે તરત ઇન્સ્ટાગ્રામ પર એ જ સાડીની જાહેરાત દેખાય છે. ઘરની દીવાલો સિમેન્ટની છે, પણ અંદરની આખી દિનચર્યા સિલિકોન વેલીના સર્વરમાં કેદ છે.

જ્યારે અંગત સંબંધો અને પારિવારિક સંવાદો પણ કોઈ મોટી કંપનીના નિયંત્રણ વાળા ચોકઠામાં ચાલવા માંડે, ત્યારે આઝાદીનો ભ્રમ તૂટી જવો જોઈએ. પતિ-પત્ની વચ્ચેનો સામાન્ય ઝઘડો કે પ્રેમ પણ હવે પ્લેટફોર્મના ઘેરામાં પુરાયેલો કાચો માલ છે. વાડ દેખાતી નથી, એટલે આપણે માનીએ છીએ કે આપણે મુક્ત છીએ.

જે પાંજરું વાઇફાઇ આપે છે, એને આપણે ઘર માની બેઠા છીએ.